Cemal Süreya’nýn çocukluðuna inmek

15/10/2009 · Kategori: Inceleme

Cemal Süreya’nýn çocukluðuna inmek

GONCA ÖZMEN
Yapýtý baðýmsýz bir nesne olarak gören “yeni eleþtiri” anlayýþýna karþýn; psikanalitik yaklaþým, eleþtiriyi sanatçý ile yapýtý arasýndaki iliþki üzerine odaklandýrýr. Freud’a göre bu iliþki doðrudandýr ve yazarýn/þairin fantezileriyle metni özdeþtir; ancak bunlar metinde örtülü bir biçimde ortaya konur.
Bu baðlamda yazarýn/þairin yaþamý, kiþiliði, iç dünyasý ya da bilinçaltý anlaþýlmaya ve onun hangi iç dinamiklerle neyi, nasýl ve neden öyle yazdýðýndan yola çýkýlarak yapýtý bu doðrultuda çözümlenmeye/yorumlanmaya çalýþýlýr.

Yusuf Alper de Psikodinamik Açýdan Cemal Süreya ve Þiiri – Annem Çok Küçükken Öldü adlý kitabýnda “þairin hayatý þiire dahil”, “insan anýlarýdýr” diyen ve þiirlerinde otobiyografik özellikler bulunan Süreya’nýn þiirine psikodinamik açýdan yaklaþmýþ. Çünkü Alper, Octavio Paz dahil birçok yazar gibi, bir þairin biyografisinin onun þiirini anlayabilmek baðlamýnda önemli ipuçlarý verdiðini düþünenlerden. Þairin yaþantýsýndan þiirine yansýyanlarý incelerken onun günlüklerini, mektuplarýný, denemelerini de dikkate almýþ ve yakýnlarýnýn, dostlarýnýn tanýklýklarýna baþvurmuþ. Þairle tanýþýklýðýna ve söyleþiler yapmýþ olmasýna ek olarak Alper’in hem psikiyatr hem de bir þair olmasý yorumlarýný güçlendirmiþ.

Þiirle yaþam arasýndaki bað

1950’li yýllarda Freud düþüncesi ve Varoluþçuluk felsefesinin ülkemizde yaygýnlýk kazanmasýyla, bilinçdýþýnýn II. Yeni þiirinde yoðun bir biçimde kullanýlmaya baþlandýðýna deðinen Alper; bu nedenle II. Yeni þairlerini psikodinamik açýdan deðerlendirilmeye en uygun þairler olarak görür. Ayrýca Ahmet Haþim’den baþlayarak Didem Madak ve Nilay Özer’e Türk þiirinde psikanalitik yaklaþýma uygun bulduðu þairlerin adlarýný sayar. Þiiri otobiyografik özellikler içerse bile bir “sanatçýyý bire bir yansýtmasý”nýn söz konusu olmadýðýný da belirtir.

Cemal Süreya þiirinin daha derinlikli anlaþýlmasýna yardýmcý olmayý amaçlayan Alper; þairin yaþamý ile þiirlerini inceleyerek, ikisi arasýnda baðlantý kurmaya çalýþýr. Ona göre, þairin benliðini anlayabilirsek, þiirlerinde okuyana kapalý, zor ya da belirsiz gelen kimi noktalarý kavrayabiliriz. Þair, narsizmini nasýl þiirsel yaratýya dönüþtürmüþ? Ýmgeleri, gerçekleþmeyen/doyurulmayan hangi isteklere, fantezilere dayanmakta? Þiirlerinin izlekleri, kullanýlan dil ile þairin yaþantý ve kiþiliði arasýnda nasýl bir bað kurulabilir? Psikanalizin, görünen davranýþlarýn derinlerinde yatan nedenleri bulmaya ve anlamaya çalýþmasý gibi; bir þiirin anlaþýlabilmesi için de yan anlamlardan mecazlara, uzak çaðrýþýmlara, doðrudan söylenmemekle birlikte dolaylý olarak sezinlettiklerine ya da söylemediklerine uzanmak ve þiirin derinliklerine sinmiþ duygu ve düþünceleri dikkate almak gerekir. Çünkü þiirde çoðu zaman soyutlama, dolaylý ve sembolik anlatým söz konusudur.

Alper, klasik Freudyen bakýþýn eksiklikleriyle ilgili bilgiler verir, bunlarý eleþtirir ve çaðdaþ psikanalitik yaklaþýmlarý dikkate alarak, daha geniþ açýlý bir bakýþla ele alýr Süreya’nýn þiirini. Örneðin, klasik psikiyatrinin yaratýcýlýðý sanki psikopatolojik bir süreçmiþ gibi yanlýþ anladýðýný ve bunun normalle nevrotik arasýnda yeterli bir ayrým yapýlamamasýndan kaynaklandýðýný vurgular. Sanatçýlarý mutsuz insanlar sayan ve fantezileri doyumsuzluða baðlayan Freud’un aksine; o, mutlu insanlarýn da fantezi kurduðunu ve sanatçýlara büyük saygý duymasýna karþýn Freud’un yaklaþýmýnýn estetik deðerlendirmeden yoksun olduðunu belirtir.

Alper’in belli kavramlardan, yaklaþýmlardan ve düþünürlerin görüþlerinden doðrudan alýntýlar yapmak yerine; onlarý bir-iki cümleyle, daha kolay anlaþýlabilecek bir biçimde özetleyip ilgili kaynaðý belirtmesi, okuyucu için büyük kolaylýk saðlýyor. Yine de okuyucunun, az da olsa, psikoloji, psikiyatri ve psikanalizin çeþitli terim, kavram ve yaklaþýmlarýyla ilgili ön bilgi sahibi olmasý gerekiyor. Kitapta verbal, somatik, epigenetik, odipal, intrapsiþik çatýþma, borderline örgütlenme, Kohutçul yaklaþým, nesne iliþkileri kuramý, benlik/kendilik psikolojisi benzeri kavram ve terimlere, kuram ya da yaklaþýmlara ve H. Kohut, G. O. Gobard, D. W. Winnicott gibi düþünür adlarýna sýkça rastlanýyor. Örneðin þairin kiþilik geliþimi, Freud’un id-ego-superego; psikoseksüel geliþim dönemleri oral, anal, odipal terimleriyle açýklanýyor.

Altý yaþýnda bir çocukken çok sevdiði ve genç bir kadýn olan annesinin ölümüyle sarsýlan Cemal Süreya; bunun ardýndan gelen sürgün (ailesi, 1938’de Yasak Bölgeler Kanunu’na muhalefet suçundan Bilecik’e sürülerek, orada zorunlu iskan cezasýna çarptýrýlmýþtýr), üvey annesinin zalimce tutumu, etnik kökeni (Kürt oluþu) nedeniyle okul arkadaþlarýnca hor görülmesi benzeri olay ve tutumlarla iyice örselenmiþtir. Utangaçlýk, kýrýlganlýk ve alýngan duyarlýlýk, kiþilik özellikleri arasýnda yer etmiþtir. Ortak mallarýný üstüne geçirerek ailesini yoksul býrakan çok güvendiði amcasý ve yakýn dostlarýndan gördüðü ihanetler onda büyük düþ kýrýklýklarý yaratmýþ; bu depresif süreçte nevroz kýsýr döngüsüne girmekten, edebiyata ve þiire yönelerek kurtulmuþtur. Alper, þairin yaþantýsýnýn bu yönünü “sanatçý oluþunun temel güdüleyicisi” sayar. Cemal Süreya þiirindeki erotizm, ironi ya da humoru da onun utangaçlýðýný ve aþaðýlanmasýný ödünleme; þairliðini de savunma düzeneklerinden yüceltmeyi kullanmasý olarak görür.

Þairin küçük yaþta annesini kaybetmesi, Alper’e göre, onun için “en önemli yaþam olayý”dýr; “temel örselenim (travma)” nedenidir. Bu yüzden “Cemal Süreya’nýn da tüm yazdýklarýnýn aslýnda baþtan sona anne kaybýna yakýlan aðýt olduðu düþünülebilir.” der. “Þiir Süreya’nýn annesidir. Onun annesi yerine geçmiþ”tir yorumunu getirir. Yayýmlanan ilk þiiri “Þarkýsý Beyaz” onun anne sevgisini ve bu ölümden duyduðu üzüntüyü dýþa vurur: “Saçlarýný koynumda saklýyorum / Arada bir aðlamak için”. Anne kaybý, “acýlarý hep içimde taþýdým” diyen þairde, depresif duygulanýmlar yaratmýþ, yaþamýný öylesine etkilemiþtir ve bu konuda öylesine duyarlýdýr ki, sevgilisinin terk etmesi dahil her türlü kayýp ve yitirmeler annesini çaðrýþtýrdýðý için onu çok sarsmýþtýr. Doyurulmamýþ anne sevgisi ve ölümünden sonra içine saplanan yalnýzlýk duygusu sonucu kendisine ilgi/sevgi gösteren, “düðmesini diken bütün kadýnlarla” evlenmesinde etkili olmuþtur. Anne yoksunluðu nedeniyle ödipal duygularýn ön plana geçmiþ olabileceðine deðinen Alper, Süreya’da Oidipus kompleksinin olup olmadýðý, babasýnýn ölümünden dört yýl önce yazmýþ olduðu “Sizin Hiç Babanýz Öldü Mü” þiirinin klasik Freudyen bakýþla açýklanýp açýklanamayacaðý üzerinde durur.

Yaratýcýlýkla ruhsal bozukluklar (deha ile delilik) arasýnda iliþki kurmak, Ýtalyan psikiyatrist Cesare Lombrasso’dan bu yana devam etmiþ; Freud da yaratýcýlýðýn kiþinin içsel çatýþmalarýndan kaynaklandýðýný ileri sürmüþtür. Alper ise kitabýn “Cemal Süreya ve Depresyon” adlý son bölümünde, zaman zaman depresif yaþantýlarý olsa da þairi bir depresyon hastasý olarak ele almaz. Yaþamýnýn son dönemlerinde alkole yönelip onu bir yatýþtýrýcý, kaygý giderici olarak kullanmasýnda, son dönem þiirlerinde ölüm ve intihar gibi izlekleri daha sýk iþlemesinde; özellikle oðlunun davranýþlarý nedeniyle onunla çatýþmalarýnýn, üzüntü ve kendini sorumlu tutmasýnýn yarattýðý depresyonun etkisi üzerinde durur. Özellikle anlamýn duyumsatmalara, çaðrýþýmlara, yan anlamlara ve söylenmeyenlere de uzandýðý þiirde, gösteren ile gösterilen arasýnda birebir anlamsal baðlantý kurma olanaðý olmamakla birlikte Alper’in kitabý, Cemal Süreya þiirini daha derinden anlama ve çok yönlü, geniþ açýlý yorumlar için yeni açýlýmlar getirmesi bakýmýndan dikkate deðer bir çalýþma.
Kitap Zamaný/Sayý: 39

MEHMET H. DOÐAN'DAN SON OKUMALAR'IM Gonca Özmen
(Virgül Sayý:122 Eylül)

Eleþtiri, geçmiþten günümüze yazýnýmýzýn önemli bir sorunu/eksikliði olarak görülmektedir. Bu alanda yazan deðerli adlardan biri olan Mehmet H. Doðan’ý, 17 Þubat 2008’de kaybettik. Onun eksikliðinin þiir dünyamýzda yarattýðý boþluk, ölümünden kýsa bir süre sonra, Mayýs 2008’de Ýkaros Yayýnlarý arasýnda çýkan iki kitabýyla giderilmeye çalýþýldý: Türk Þiirinden Son Okumalar ve Ýkinci Yeni Þiir.

Türk Þiirinden Son Okumalar’da Mehmet H. Doðan’ýn daha önce yayýmlanmýþ kitaplarýna girmeyen yazýlarý bir araya getirilmiþ. Üç bölümden oluþan kitabýn “Þiir Defteri” adlý ilk bölümünde çaðdaþ þiirimiz üzerine; adý, Haþim Çatýþ’ýn ölümünü konu alan denemeye dayandýrýlan ikinci bölümünde -“Bir Þair Ölmüþ Diyeler”- Nazým Hikmet, Halikarnas Balýkçýsý, Melih Cevdet Anday, Necati Cumalý, Edip Cansever, Haydar Ergülen, Metin Altýok, Behçet Aysan ve þiirleri üzerine yazýlara yer verilmiþ. Son bölümde ise Nurullah Ataç, Orhan Burian, Eser Gürson ile ilgili denemeleri, þair ve yazarlarla onlarýn metinlerini/yapýtlarýný deðerlendirip yargýlayan eleþtirmenlerin düþmanlýðýna gönderme yapan ayný adlý bir yazýnýn da bulunduðu “Düþman Kardeþler” baþlýðý altýnda toplanmýþ.

ÞÝÝR ELEÞTÝRMENÝ

Baþlangýçta, sanat sorunlarý, yazýn kuramý, bazý düzyazý yapýtlar üzerine yazdýklarý bir yana býrakýlýrsa Mehmet H. Doðan, þiir üzerine DE yazan bir eleþtirmen deðil; son yýllarda aðýrlýklý olarak, yalnýzca þiirle ve özellikle GÜNÜN ÞÝÝRÝ ile ilgili eleþtiri, inceleme ve eleþtirel denemeler yazan biriydi.“Þiir Eleþtirmeni Ataç” baþlýklý yazýsýndan yola çýkarak, onun için de “Þiir Eleþtirmeni Doðan” diyebiliriz. Yüzlerce derginin yayýmlandýðý, binlerce kiþinin þiir yazdýðý bir ortamda günün þiirini yakýndan izlemek, büyük bir özveri, çaba ve dikkati gerektirir. Ayrýca, genç þairlerin þiirlerini deðerlendirmek, yazýlmakta olan güncel þiirin geleceðini, geliþim ve deðiþiminin yönünü görebilmek/kestirebilmek; derin þiir bilgisi yanýnda, geliþmiþ bir estetik beðeniyi de zorunlu kýlar. Çünkü, Füsun Akatlý’nýn dediði gibi, “Þiir üzerine yazmak, Rus ruleti oynamak gibidir.” (Yaz Baþýna Neler Gelir, Ada Yay., Ýst., 1980, s. 83.) Memet Fuat’ýn 1985’te yayýmlanan ve çaðdaþ þiirimizle ilgili, ilk akla gelen antolojilerden olan Çaðdaþ Türk Þiiri Antolojisi’nde bile 1970 sonrasý þiirine yer verilmemiþtir. Doðan ise 2001’de yayýmlanan üç ciltlik Yüzyýlýn Türk Þiiri 1900-2000 antolojisinde güncel þiiri dýþarýda býrakmaz. 1993’ten 2003’e (2001 hariç) hazýrladýðý on Þiir Yýllýðý, onun on yýl boyunca, þiiri günü gününe izlediðinin, bu nedenle de yazdýklarýnýn/seçtiklerinin çok yoðun okumalara ve titiz incelemelere dayandýðýnýn göstergeleridir. Yýllýklarý, ayný zamanda diðer yýllýk hazýrlayanlar için kaynak/örnek oluþturmuþtur. Bu baðlamda Doðan’ýn deðerlendirme ve eleþtirileriyle günümüz þiiri ve þairleri üzerindeki etkisi yadsýnamaz.


ÞÝÝR ÝÇÝN / ÞÝÝRDEN YANA

Toplumumuzdaki genel eðilime paralel olarak, sanatçýlarýmýz eleþtiriye pek açýk deðillerdir. Özellikle de edebiyatçýlarýmýz ve þairlerimiz... Baþta yýllýklarý ve Yüzyýlýn Türk Þiiri 1900-2000 antolojisi olmak üzere, çoðu eleþtirisi/eleþtirel denemesi; yýllýklarýna/antolojisine þiirlerini almadýðý ya da yazýlarýnda þiirlerini övmeyip eleþtirdiði þairlerce kaba, kýrýcý hatta hakaret ve saldýrý sayýlabilecek büyük tepkiler almasýna karþýn o; ilkelerinden, iyi bulduðunu/doðru bildiðini seçmekten/yazmaktan çekinmemiþtir. “Nasýl hoyrattýr bu edebiyat dünyasý!” (s. 117) diyen Doðan, edebiyatýn/þiirin sorunlarýný ele alýrken, “iyi þiir”i seçerken ve deðerlendirirken estetik ölçütü önceleyerek, þiirin politik/ideolojik sanat dýþý yönsemelerini önemli görmemesi, güdümlü edebiyata karþý tutumu nedeniyle eleþtirilmiþ; toplumcu þair ve þiirleri yok saymak, onlara göz yummakla ya da sýrtýný dönmekle suçlanmýþtýr. Bu konuda, kýsaca þöyle der: “Benim ölçütüm þiirin kendisi.” (s. 50) O, þiir yazmayý býrakýþý konusunda bile, “þiire duyduðum saygýdandýr,” (Birikime Dayanmak, Aydýn Yayýnevi, Ýzmir, Eylül 1979, s. 2.) diyen bir eleþtirmendir. Yazdýklarýnda daima tarafsýz kalma kaygýsý taþýyan Doðan, “Eleþtirmenliðin yazýlý olmayan, olmazsa olmaz yasalarýndan en baþta geleni, yansýzlýðý, hatýr-gönül dinlemezliði olmak gerekir,” (s. 155) vurgusunu yapar. Bir baþka yazýsýnda da doðru bildiði çizgiden hiç þaþmadýðýný dile getirir: “Tek ölçümün, her zaman olduðu gibi, þiir olmasýna büyük özen gösterdim. Dost-ahbap iliþkisinden etkilenmemeye çalýþtým. (…) Sanata, yazýna karþý sanatdýþý dayatmalara hep direndim.” (Þiir ve Eleþtiri, YKY, Ýst., Þubat 1998, s. 124-220.) Ona göre, eleþtirmenin sorumluluðu yazarlara/þairlere, ideolojilere/politik …izm’lere karþý deðil; yazýnsal metinlere/yapýtlara karþýdýr. Örneðin, bazý toplumcu yazar ve þairlerin yaptýðý eleþtirilere aldýrmaksýzýn, Ýkinci Yeni’nin þiirimiz için önemini toplumsal, ekonomik, kültürel yapýmýzdaki deðiþimlerle, tarihsel baðlantýlarý içinde -yalnýzca teknik ve biçimiyle ya da özüyle deðil, çaðýyla, içinde yeþerdiði toplumla iliþkilendirerek- ele alýp deðerlendirmiþtir. 70’li yýllarýn politik/slogancý þiirine ise soðuk ve uzak durmuþtur. Kýsaca, Doðan daima estetik deðer taþýyan gerçek sanatsal metinlerin/yapýtlarýn yanýnda yer almýþ, onlarý savunmuþtur.

ZOR ZANAAT/SANAT: ELEÞTÝRMENLÝK

“Eleþtirmen: O Sefil Yaratýk”, “Yazýnýmýzýn Günah Keçisi: Eleþtirmen” adlý denemeler de yazan Doðan, yazýnýn “en belalý dalý” olarak gördüðü þiir üzerine yazmanýn, þair/yazarýn hep övgü beklentisinin, “kimsenin övgücüsü olmadan” eleþtiren kendisine karþý saldýrýlarý da getirdiðini söylüyor Feridun Andaç’la yaptýðý bir söyleþide. Günümüzün önemli þiir eleþtirmenlerinden Sabit Kemal Bayýldýran ise bu nedenle kendisinin güncel þiir üzerine yazmaktan kaçýndýðýný belirtir: “birçok dostu kýrmamak için kaçýndým güncel þiirden. (…) genellemelerle yetindim. (…) Þairlerimiz, demokrat olamýyorlar çoðunca. Hep beðenilsin istiyorlar. (…) Peki þiir üzerine yazarsan ne olur. (…) Bol bol düþman kazanýrsýn.” (Günümüz Þiiri Üzerine Yazýlar, Can Yay., Ýst., 2004, s. 11-12) Memet Fuat da bu yönde davrandýðýný/yazdýðýný vurgular: “Yapýta/yazara dönük eleþtiriden genellikle kaçýyorum. (…) Sanatçýlar, … eleþtiriye pek açýk deðiller; … deðerlendirmelere, övgü nitelikli olmadýkça, hiç katlanamýyorlar. Tepkileri de çok aðýr oluyor. En iyisi söyleyeceklerinizi ortadan söylemek” (Biçemden Biçeme, YKY, Ýst. Ocak 1999, s. 292). Böyle bir ortamda, günümüz þiiri üzerine eleþtiriler/eleþtirel denemeler yazan ve seçkiler hazýrlayan Mehmet H. Doðan, örneðin Necati Cumalý ile ilgili olarak, onun son kitaplarýndaki þiirlerinde bir yenilenme yerine “yineleme” ve “çoðalmayý” gördüðünü söyler. Cumalý için 1960’lardan sonra “þiirdeki köklü deðiþime sonuna kadar saðýr kalmýþ, hiçbir þey olmamýþ gibi eski þiirini sürdürmüþtür,” dedikten sonra, “Saðlýðýnda böyle bir yazý yazamazdým, bütün alýngan þairler gibi küserdi bana. Acý sitemler ederdi. Eleþtirinin yazgýsý bu,” (s. 91-93) cümleleriyle, bizde, eleþtirmenliðin en önemli sorunlarýndan birini açýkyüreklilikle ortaya koymuþtur.

ÞU 80’LER ÞÝÝRÝ VE SONRASI

Doðan, son yýllarda sýkça dillendirilen, 80’ sonrasý yazýlan þiirin çýkmazda olduðu ve “tasfiyesi” gerektiði görüþlerine de katýlmaz. Aksine bu dönemin þiirine umutla yaklaþýr. 2002 Þiir Yýllýðý’ný hazýrlarken, dergilerde okuduðu þiirler, þiir üzerine yazý ve söyleþilerle ilgili uðradýðý hayal kýrýklýðýndan söz eder. “Sayfalar dolusu þiir: imzalarý, baþlýklarý silinip art arda okunsa hiçbir þey fark etmeyecek; buz üzerine yazýlmýþ gibi daha sonuna gelmeden bellekte hiçbir iz býrakmadan silinen þiirler.” (s. 44) diyerek günümüz þiiriyle ilgili zaman zaman karamsarlýða kapýlmakla birlikte, þiirimizin geleceðini aydýnlýk görür. O, þiirin “bunalýmda” ve “ölmekte olduðu” yolundaki yorumlarý da benimsemez. Asýl bunalýmý, yeni þiiri gereðince izlemeyen þiir okurunda, bazý þairlerde ve bu tür yorumlarý yapanlarýn algýlamasýnda bulur. Genç þairleri umutsuzluða düþüren ve genç okuru yeni þiirden uzaklaþtýran bu anlayýþýn þiirimize zarar verdiðini vurgular. “Bir zamanlar Ýkinci Yeni de hep kötü örneklere -ayrýkotlarýna- dayandýrýlarak yerin dibine batýrýldý,” (s. 37) diyerek, bu tür yüzeysel ve mekanik deðerlendirmelerin ne kadar “saðlýklý” olduðunu sorar. Garip þiirinden bu yana yinelenen benzer yakýnmalarda gerçek payý varsa, “bunalým üstüne bunalým geçiren bu þiirin kökü niye kurumuyor kýrk yýldýr, elli yýldýr?” (s. 34) sorusuyla da karþýt görüþünü ortaya koyup “1980’den sonra ise köklü bir deðiþim geçirmekte olan, gerçekten zengin, açýlýmlara gebe bir þiirimiz var.” (s. 35) der. Bu iyimserliðinin de “geleceðe ve gençliðe güven”inden (Þiir, Bugün, YKY, Ýst., Aðustos 2001, s. 171) geldiðini söyler.
“Çaðdaþ Türk Þiirinde Dönüþümler ve Dönemeçler” yazýsýnda Garip ve Ýkinci Yeni gibi çaðdaþ þiirimizdeki köklü deðiþim, kýrýlma ya da dönemeçler üzerinde durduktan sonra, Nazým Hikmet þiirinden günümüze uzanan bir deðerlendirme yapar ve sözünü “Þiir, her zaman sorulagelen ‘Þiir Ölüyor mu?’ sorularýna aldýrýþ etmeden, bir gizil güç olarak varlýðýný sürdürüyor,” (s. 17) diyerek bitirir. “Þiirimizde ‘Sapmalar’, Saptýrmalar Üzerine” yazýsýnda ise Yücel Kayýran’ýn iki yazýsýna dayandýrarak, toptancý yargý ve genellemelere, “Müslüman þair” gibi ötekileþtiren, ayrýmcý nitelemelere karþý düþüncelerini ortaya koyar.
Doðan’ýn, bazýlarýnca görmezden gelinen ya da küçümsenen, genç þairlerin yenilik arayýþlarýný ve giriþimlerini desteklemesi; hoþgörülü, sýcak, önyargýsýz yaklaþýmý ve iyimser, yapýcý eleþtirileri günümüz þiiri için önemli kazanýmlar saðlamýþtýr. Belli bir ideoloji/politik görüþe, egemen ya da popüler olana deðil; genç kuþaðý yeniliklere, iyi þiire yönlendirmesi, birçok þairin ilk þiirleri ve ilk kitaplarý üzerine ilk yazan eleþtirmenlerden biri oluþu, onlarý yüreklendirip kendilerine güvenmeleri yolunda desteklemesi de dikkate deðerdir.

“BELKÝ”LER, “KÝM BÝLÝR” VE KESÝNLEMELER

Bir akýma ya da bir ideolojiye dayandýrýlan önyargýlara körü körüne baðlanýp kendince deðiþmez ilkeler belirleyerek, hazýr kalýp ya da reçetelere göre katý, mekanik deðerlendirmeler yapan bir eleþtirmen deðildir Doðan. Araþtýran ve sorgulayan bir anlayýþý benimsemiþ; saptama ve yorumlamalarýnda zaman zaman “belki”, “sanýyorum”, “kim bilir”, “acaba?” diyebilmiþtir. O, yoðunlaþtýrýlmýþ, kapalý anlatým, dil oyunlarý ve boþluklarýyla çoklu yorumlara açýk bazý þiirler üzerine deðerlendirmeler yaparken kesinlemelerden kaçýnmak gerektiðinin bilincindedir. Örneðin, Metin Altýok’un þiirlerinde anlattýðý, göstermek istediði ya da seslendirdiði “ben” için; “günümüz insanýydý belki de. Kim bilir!” (s. 133) der. Buna karþýn, “Þair Necati Cumalý Üzerine” denemesinde, “Güzel Aydýnlýk (1951) kitabýnýn en güzel þiiri hiç kuþkusuz Karabatak’týr,” (s. 90) gibi, “bence”, “sanýyorum” ve benzeri sözcüklere bile gerek görmeden, üstelik “güzellikle” ilgili yargýlarýna rastladýðýmýz da olur. Yine, Edip Cansever’in “Masa da Masaymýþ Ha” þiiri için, “Cansever þiirine bir milat aranacaksa, kesinkes bu þiirdir,” (s. 106) yargýsýnda bulunur. Eleþtirilerinde nesnel olmaya büyük bir özen gösterdiði, bazý eleþtirmenlerin yukarýdan bakan, ahkam kesen, çatýk kaþlý yargýlama tutumundan uzaklýðý ile dikkati çeker Doðan. Kimi akademisyenlerin alýntýlara, dipnotlara ve yabancý terimlere boðulmuþ, karmaþýk yazma biçiminin tersine o; deneme tadýnda, yalýn ve anlaþýlýr yazmýþtýr eleþtirilerini.

ÇEÞÝTLEMELER, SOMUTLAMALAR

Þiirine harcamak istediði zamanýn çoðunu “hoca”lýðýna ayýrdýðý için yakýnan A. H. Tanpýnar’dan yola çýkarak þöyle der: “Tanpýnar’ýn yaþamý, yurdumuzda gerçek aydýnýn ve gerçek sanatçýnýn hangi koþullarda yaþadýðýnýn ve çalýþtýðýnýn somut örneðidir.” (s. 127) Behçet Necatigil’den, yazdýðý hikayenin/romanýn telif ücreti peþinde koþan Orhan Kemal’e kadar daha nicelerini anýmsatýr bu cümle. Edip Cansever’i “toplumsala sýrt çevirmiþ bir þair” olarak suçlayanlarýn yaptýðýný “gülünçlük sýnýrýnda bir aymazlýk” (s. 113) olarak niteler Doðan. “Þiir Eleþtirmeni Ataç” yazýsýnda, Ataç’ýn en güçlü yönünün denemeciliði olduðunu, þiire verdiði önemi, yenilikleri desteklediðini, örneðin “Garip þiirini daha ilk günlerinden baþlayarak ilk savunan kiþi” (s. 146) olduðunu ve Nazým Hikmet’ten Daðlarca’ya bazý þairleri yenilik düþmanlarýna karþý savunduðunu vurgular. Bütün yazýlarýnda fazla öznel yargýlarda bulunduðu yönündeki genelleme ve üstünkörü deðerlendirmelere karþý Ataç’ý savunur. Týpký, Ýkinci Yeni þiirini, bazý toplumcu þair ve eleþtirmenlerin yüzeysel, toptancý yargýlarýna karþý savunduðu gibi.
“Þiir Yazmak Zorlaþýyor mu?” baþlýklý yazýsýnda, þiirimizin son elli-altmýþ yýllýk geliþimini özetledikten ve geçmiþ þiir birikiminden/gelenekten yararlanmanýn önemini vurguladýktan sonra, yeni yazmaya baþlayan þairlerin özellikle Ýkinci Yeni þiirini özümsemeleri gerektiðini belirten Doðan, þöyle sürdürür: “Bugün yazmaya baþlayan bir þair, öðrenmesi, özümsemesi ve sonuçta aþmasý gereken zengin deneyimlerle dolu büyük bir þiir birikimiyle karþý karþýyadýr. Gerçekten yeni ve özgün bir þiir yaratacak þairin bu geleneði bilmesi, ondan hýz almasý, ama bunu yaparken onu aþmasý da kaçýnýlmazdýr. (…) Ýkinci Yeni deneyiminden sonra onu özümsemeden, aþmadan þiir yazmak da olanaksýzdýr.” (s. 42)

ÞÝÝR 2000’LÝ YILLARDA DAHA NELER GÖRECEK!

Doðan, þiirdeki popülerleþme ya da arabeskleþme eðilimine karþý tutumunu ise “okuru ‘velinimet’ sayýp onun suyuna gitmenin teslimiyetten baþka bir anlama gelmediði” (s. 25) sözleriyle ortaya koyar. “Menager” kullanan Murathan Mungan’dan yola çýkarak, reklam kampanyalarýna, çok satmaya; kitle kültürüne geçiþle sanatýn ve þiirin de metalaþmasýna deðinir. Bu kampanyalarda niteliðin deðil, para kazanma amacýnýn öne çýkmasýndan yakýnýr. Öfke, isyan ve alayý da içeren bir çaresizlikle: “Belki doðru olan budur, kim bilir!” (s. 27) der.
Doðan’a göre þiirden, yalnýzca kendi sýnýrlarý içinde bir akým ya da kuþaða karþý deðil, diðer yaþam alanlarýna, dünya görüþlerine vb. karþý da toptan, yýkýcý bir baþkaldýrý beklenebilir. Çünkü o, XX. yüzyýlýn sonundaki koþullarýn hiç de I. Dünya Savaþý sonrasý koþullarýndan aþaðý kalmadýðýný düþünür.

UNUTULMAK/UNUTULMAMAK

Mehmet H. Doðan, 1936-1953 yýllarý arasýnda yayýmlanan yazýlarýnda, 1940’larýn yazýnýný, özellikle de þiirini deðerlendiren Orhan Burian’ýn “unutulan, unutturulan,” ama unutulmamasý gereken bir eleþtirmen olduðunun altýný çizer. 1960’lý yýllarda yazan eleþtirmen Eser Gürson’la ilgili yazýsýnda da o dönemin dergilerinin, yazar ve þairlerinin adýný anarak, genç kuþaklardan “kimbilir kaç ýþýk yýlý uzak”ta olduklarýna, “her þeyin günübirlik yaþandýðý ülkemizde” edebiyat ve edebiyatçýlarýn da kýsa sürede belleklerden silindiðine deðinir. Zamanýmýzýn bütün deðerbilmezliðine, unutma ve unutturma eðilimine karþýn, umarýz ki Türk þiiri üzerine hatýrý sayýlýr bir birikim ortaya koyan Mehmet H. Doðan, yazýlarý ve yapýtlarýyla uzun yýllar þiirimizin yolunu aydýnlatmaya devam eder.

Gonca Özmen ile Söyleþi

15/10/2009 · Kategori: Soylesi

1982 yýlýnda Burdur’un Tefenni ilçesinde doðdu. Ýstanbul Üniversitesi Ýngiliz Dili ve Edebiyatý Bölümü’nden mezun oldu (2004) ve yüksek lisansýný tamamladý. (2008) Halen ayný bölümde doktora öðrencisidir.

1997 Yaþar Nabi Nayýr Gençlik Ödülleri’nde “dikkate deðer” bulundu. 1999 Ali Rýza Ertan ve 2000 Orhon Murat Arýburnu Þiir Ödülleri’nde birincilik aldý. 2003’te Ýstanbul Üniversitesi Ýngiliz Dili ve Edebiyatý Anabilim Dalý Berna Moran Þiir Yarýþmasýnda birincilik ödülünü; 2005 Homeros Ýnceleme Ödülü’nde “Edip Cansever’in ‘Kaybola’ Þiiri Üzerine” adlý incelemesiyle üçüncülük ödülünü kazandý.

Kuytumda adlý ilk þiir kitabý 2000 yýlýnda Hera yayýnlarýndan çýktý. Ýkinci þiir kitabý Belki Sessiz ise Þubat 2008’de Yapý Kredi Yayýncýlýk tarafýndan yayýmlandý.

Þiirleri ve denemeleri Kitap-lýk, Varlýk, Virgül, Yasak Meyve, Adam Sanat, Ç. N., Özgür Edebiyat, Palto, Dize, Le Poete Travaille (Þair Çalýþýyor), Akatalpa, Sincan Ýstasyonu, Edebiyat ve Eleþtiri, Kül, Yom Sanat, Uç, E Dergisi, Düþlem, Bahçe gibi dergilerde yayýmlandý, yayýmlanýyor.

Þiirleri Ýngilizce, Almanca, Fransýzca, Ýspanyolca, Slovence ve Farsçaya çevrilmiþtir. Þiirin yaný sýra þiir çevirileri üzerine de çalýþmalar yapmaktadýr. Tozan Alkan editörlüðünde yayýmlanmaya baþlanan Ç.N. isimli çeviri edebiyatý dergisinin yazý kurulunda yer almaktadýr. Ocak 2009’da yayýmlanmaya baþlayan Palto dergisinin genel yayýn yönetmenidir.



Gonca Özmen ile Söyleþi

ÜSTÜME GELME ÝKÝNDÝ SERÝNLÝÐÝ

17/5/2009 · Kategori: Siir

ÜSTÜME GELME ÝKÝNDÝ SERÝNLÝÐÝ

üstüme gelme ikindi serinliði

eflatun gülüþün bende yok

karþý pencere gurbet

uzaðýmda avucum avucumda güvercin

masal sanmýþ gözlerini

uyusam uçacak

sizi de anlýyorum kýzlar

yok sayarnam çapkýn akþamlarý

sizin mi savrulan maviler

mevzi dýþýnda nihayet

çoðalýp daðýldý yalnýzlýklar

umudum tedirgin

kayboldu bildiðim kent

sana güzellik güneþ kadar yakýn

unutma ne olur unutursan utancým büyür

benim adýmdý ýþýklarý yakan

karanlýða sýðýnan

günahlardý gün yanýðý esmer

susunca isyaný inkara döner

deprem sonrasý aðýtlar kapýlarý zorlar

adýna göçmen demiþler

döne döne ürkmesi acýlardan

gözleri seðirir illa yavru

intihar erken deðil mi

ayaklarý bir karýþ havada

aðzý karanlýk çarmýh artýðý mezar

sorsan da söylemezler yýkýlýr köprüler yeniden

sen miydin çoban yýldýzý mýydý

ne yaptýðým bile sorulmadý

filmin koptuðu yerde deniz vardý

yüreðim aðzýmda üþümüþ bunca akþamcý

sýrtý bilenmiþ býçaklara dönük

kalbimi kalbine adadým

ayna tuttular korkuma birlikte güldük

unutur gibi oldum gözlerini

sahi yarým yamalak ellerin vardý

bir çýðlýðýn içinden çýkmýþtýk

bacaklarýn bacaklarýma deðince

renkler alý al moru mor

utancý orda kalsa da kendi piþman

rengi gizemli bulutlarýn

göçüp gitsen ne olacak

bu rüzgarlar estikçe

yapraklarýn mevsiminden önce

oturup düþününce neden kuruyordu

aþk ustalarý tanrýyla pazarlýkta

serçe kadar yüreði

karardýkça kanadý yolunmuþ

þehvet basýyor sokaklarý

kadýnlarýn sarhoþu da çekilmez

ilk kez sokaða çýkmýþ çocuk sayýlýr

uðultusu yeðin gecede genç

elleri memesinde kadýnýn

fahiþe demeye dilim varmýyor

düþlerime gülüyor üçü birden

ay çekilip gidiyor býçaðý belinde

birden mektuplar geliyor aklýma

çiçekli ezgili mektuplar

daðýlýyor ayrýlýklar

bu çocuk o, gülüþü süt liman

uzaklarda bir þarký

dölyataðýnda gecenin

kime söylenir bilemem

aðýtlar bende nedense

yarým kalan tebessüm

öpememiþ sevdiðini bile

kuþkulara yenik düþmüþ

ay doðsa da olur doðmasa da

bilinmez bir zamandayým

sarýþýn bir ýrmak gözlerin

ellerinin sýcaklýðý yabancý deðil

korkun çoðalmýþ yine

boðar aþký bir kaþýk suda

koparýlmýþsa dalýnda bir gül

aþk ihanete uðramýþtýr

aþk geldi eðildik

güvercin kondu dalýmýza

kuþaktan kuþaða

acýlara türkülendik

biri gelir biri gider

ölüm mü ihanet mi seçemedik

sevgi yüreðimize kazýndý bir kez

koklanmýþ gülkurusuna döndük

uzak yakýn farketmez

bize en yakýn tanýk sensin tarih

haksýzlýða az mý direndik

Bekir KOÇAK, Gizemi Temmuzda Saklý, (s. 28-31)

Sana gitme demeyeceðim ama adýný açýklayacaðým Lavinia!

16/11/2008 · Kategori: Yorum

Sana gitme demeyeceðim ama adýný açýklayacaðým Lavinia!

Cumhuriyet Gazetesi yazarý ünlü gazeteci Ýlhan Selçuk’un ilk eþi! Fakat ona aþýk olan sadece o deðil... Özdemir Asaf’ýn en meþhur þiiridir Lavinia. “Sana gitme demeyeceðim. / Ama gitme Lavinia. / Adýný gizleyeceðim. / Sen de bilme, Lavinia” diye biter. Yazýldýðý yýllarda da çok sevilmiþti, aradan bu kadar zaman geçti hâlâ bilinir, okunur. Peki ama bu “adý gizlenen” ve Özdemir Asaf’ýn deli gibi aþýk olduðu Lavinia kimdir? Prof. Dr. Haluk Oral’ýn geçtiðimiz günlerde Ýþ Bankasý Yayýnlarýndan çýkan “Þiir Hikayeleri” kitabýndan öðreniyoruz ki güzelliði ve cana yakýnlýðýyla herkesin baþýný döndüren, herkesin aþýk olduðu Mevhibe Beyat’mýþ. Yani Cumhuriyet Gazetesi yazarý ünlü gazeteci Ýlhan Selçuk’un ilk eþi! Fakat ona aþýk olan sadece o deðil... Sana gitme demeyeceðim./ Üþüyorsun ceketimi al./ Günün en güzel saatleri bunlar./ Yanýmda kal./ Sana gitme demeyeceðim./ Gene de sen bilirsin./ Yalanlar istiyorsan yalanlar söyleyeyim./ Ýncinirsin./ Sana gitme demeyeceðim./ Ama gitme Lavinia./ Adýný gizleyeceðim./ Sen de bilme, Lavinia. Ne güzel bir þiirdir Lavinia! Hiç þiir sevmem diyenlerin bile bayýldýðý, bir þeyler bulabildiði bir þiir. Lavinia’yý yýllar evvel okuduðum vakit, bunun olmayan bir sevgili için yazýldýðýný düþünmüþtüm. Hayali bir sevgili için hayali bir þiir. Meðer öyle deðilmiþ. Gerçek bir kadýnmýþ. Üstelik herkesin aþýk olmaktan kendini alamadýðý çok da güzel bir kadýnmýþ. Son kitabý “Þiir Hikayeleri”nde þiirlerin izini bir dedektif gibi sürmüþ olan Prof. Dr. Haluk Oral “Lavinia” yý bakýn nasýl bulmuþ: “Lavinia’dan bahseden yazýlarda cümleler yarým býrakýlmýþ gibidir, gizli bir þeyler kalmýþtýr çoðunda: ya aþýðýnýn ismi yoktur ya da kendisinin. Mücap Ofluoðlu ondan bahsederken “Mevhibe, güzelliðiyle çevresini etkilemiþ, sevgilileriyle, þiirlere yansýyan çekiciliðiyle ünlü bir þairimizin ‘Lavinia’sý olmuþtu” der ama þairin yani Özdemir Asaf’ýn adýný vermez. Ýlhan Selçuk da bir yazýsýnda Lavinia’nýn iki aþýðýnýn ismini verirken, üçüncüyü yere bakan biri olarak tarif eder ve adýný bizden gizler. En yakýn arkadaþlarýndan Melda Kaptana da farklý deðildir. O da Lavinia’yý anlatýrken bir ismi saklayacaktýr: “Bir 14 Þubat Sevgililer Günü’nde önemli bir köþe yazarýnýn Lavinia baþlýklý yazýsýnda kahkahasý bile ölümsüzleþti” der. Bütün bunlar bir araya getirilince Lavinia’nin kim olduðu ortaya çýkar. Kimdir peki “Lavinia” yani Mevhibe Beyat? 2 Mayýs 1925’te Ýstanbul’da doðmuþtur. Babasý eski bir vali. Güzel Sanatlar Akademisini bitirdikten sonra resim öðretmenliði ve stilistlik yapar. Güzelliði dillere destandýr. Uzaktan akrabasý Oktay Akbal bile ona aþýktýr. Hikayelerinde ondan “Hisya” diye söz eder. Þair dünyasý ile tanýþmasý da böyle olmuþtur zaten. Bir ara Servet-i Fünun dergisinin yöneticiliðini yapan Oktay Akbal sayesinde Ýlhan Berk, Cavit Yamaç, Naim Tirali ve Özdemir Asaf gibi genç þairlerle tanýþýr. Bu genç þairlerin þiirlerini ulaþtýrýr Oktay Akbal Mevhibe’ye. Özdemir Asaf, Mevhibe’ye fena halde aþýk olmuþtur. Ama Lavinia, Özdemir Asaf’a aþýk deðildir. Ýlk aþký, ünlü ressam ve hocasý Edip Hakký Köseoðlu’dur. Ýkincisi ise Ýlhan Selçuk. Ýlhan Selçuk’la 1952’de evlenir. Ýlhan Selçuk yýllar sonra Sevim Burak hakkýnda yazdýðý bir yazýda þöyle der: “Kuzguncuk tepelerinde tahtalarý kararmýþ bir ahþap evin alt kattaki odasý Boðaz’a bakýyor. Odada dört kiþi var: ...Birisi Orhan (Borar). Elinde içki kadehi, Sevim’le sözlü. Sedirde oturan genç kýz Özdemir Asaf’ýn ünlü þiirindeki Lavinia. Açýkça yazmaz ama odadaki dördüncü kiþi muhtemelen kendisidir. Bir yýl sonra Lavinia baþlýklý baþka bir yazý yazar ve olayý özetler. Ancak bu yazýda da Lavinia’nýn gerçek ismini vermez ve kendisiyle baðlantýsýný yazmaz. “Lavinia’ya aþýktý Özdemir. Oysa o yýllarda Lavinia yere bakan birine tutulmuþtu; fýrtýnalý bir iliþkinin tensel terinde köpüklenen dalgasýný yaþarken, gönüllerde dolaþmanýn çekiminden de vazgeçemiyordu; ileride bunun hesabýnýn acýyla vereceðinden habersizdi.” Ýlhan Selçuk’a büyük bir aþkla baðlý olduðunu yýllar sonra Ýlhan Koman’ýn oðlu Ahmet Koman’a yazdýðý bir notta da belirten Lavinia, Ýlhan Selçuk’tan muhtemelen “Gönüllerde dolaþmanýn çekiminden vazgeçemediði” için ayrýlýr. Ýkinci evliliðini daha da þaþýrtýcý bir kiþiyle yapar: Öztürk Serengil! Mücap Ofluoðlu’nun kurduðu oda tiyatrosunda kostüm tasarýmcý olarak çalýþan Mevhibe yine orada çalýþan Öztürk Serengil ile evlenir fakat bu evlilik de uzun sürmez. Son evliliðini fotoðrafçý ve kameraman Muhlis Hasa ile yapar. Geçtiðimiz sene 11 Eylül 2007’de de vefat eder. Haluk Oral kimdir? Gerçek bir “edebiyat toplayýcýsý” veya Doðan Hýzlan’ýn deyimiyle “edebiyat arkeoloðu” olan Haluk Oral, esasen bir matematikçi. Halen Boðaziçi ve Koç Üniversitelerinde hocalýk hem de bölüm baþkanlýðý yapýyor. Sahaflarda bulduðu ne kadar imzalý kitap varsa topluyor. Þairlerin kendi el yazýsýyla þiirlerini, romanlarýný, hatta notlarýný topluyor. Ýþ Bankasý yayýnlarýnda çýkan “Þiir Hikayeleri” nde Lavinia’dan baþka Nazým Hikmet’in “Kurtuluþ Savaþý Destaný”, Ahmet Arif’in “Hasretinden Prangalar Eskittim” þiiri, Necip Fazýl’ýn “Kaldýrýmlar” þiiri, Orhan Veli’in “Divan Çeþnisinde Bir Þiiri” þiiri ve Melih Cevdet Anday’ýn “Tohum” þiirinin de perde arkalarý da var. Dedektif gibi izini sürüyor bütün þiirlerin.

16.11.2008 Haber: Mutlu Tönbekici

Eþi onu anlattý

16/11/2008 · Kategori: Soylesi

Eþi onu anlattý

Ahmet Kaya’nýn ölümünün üzerinden 8 yýl geçti. Eþi Gülten Kaya yaþadýklarýný anlattý 12 Þubat 1999’da Magazin Gazetecileri Derneði’nin ödül gecesinde bütün salon birden ayaklanmýþtý. Çatallar ve býçaklarla beraber küfürler de ayný yere yönelmiþti. Bir tarafta garsonlarýn kurduðu barikatý aþmak isteyen ve hep bir aðýzdan 10. yýl marþýný okuyan onlarca kiþi, bir tarafta ise olanlara oturduðu masadan bakan bir ‘vatan haini...’ Ahmet Kaya “Önümüzdeki kasette Kürt asýllý olduðum için Kürtçe bir þarký yapýyorum...” sözleri yüzünden o gece linç edilmek istenmiþti. Daha sonrasýnda hakkýnda çýkan, doðrulanmayan iddialar yüzünden ülkesini terk etmek zorunda kalmýþtý. Ama gittiði Paris’te fazla dayanamadý ve 16 Kasým 2000’de hayatýný kaybetti. Ahmet Kaya’ya o gece küfür edenler unuttular belki o geceyi ama biri unutmadý. Gülten Kaya... Her geçen gün Ahmet Kaya’yý daha da özlediðini, boþluðun her geçen gün daha da arttýðýný belirten Gülten Kaya, kýzgýnlýðýnýn da asla geçmediðini söyledi. Kaya, NTVMSNBC’ye Ahmet Kaya’yý, o geceyi, Ahmet Kaya’sýz 8 yýlýn nasýl geçtiðini, Türkiye’de Kürt olarak yaþamayý ve huzurla arkasýna yaslanacaðý günü anlattý. ARAMIZDAYMIÞ GÝBÝ ÜRETKEN GEÇTÝ Ahmet Kaya’sýz sekiz yýl geçti. Bu sekiz yýlda neler yaptýnýz? Neler yapýyorsunuz? Sekiz yýla çok yukarýdan bir yerden, kendimin de üzerinde bir yerden baktýðým zaman çok üretken geçtiðini söyleyebilirim. Adeta o aramýzdaymýþ gibi üretken geçti. O bakýmdan süreç hiç kesintiye uðramadýðý için huzur hissediyorum. ZAMAN ONU DAHA DA ÖZLETÝYOR Ama kiþisel düzeyde bakýldýðýnda, ‘zaman iyileþtiricidir’ sözlerinin de bir þey ifade etmediðini görüyorum. Aksine zaman boþluðu çok büyütüyor, çok özletiyor ve daha da çözümsüzleþtiriyor. Belki sýcaðý sýcaðýna bunu çok iyi algýlayamýyorsunuz ama araya giren zaman size þunu düþündürtüyor: ‘Yok ve bir daha asla olmayacak...’ Bu çok daha net ve kesin bir gerçek olarak çýkýyor karþýmýza. Yani zaman asla iyileþtirici deðil. Ama iyileþmenin yollarýný arýyor insan, nasýl dengeleyebilirim diye düþünüyor. Ben þu formülü buldum Empati yapmak... Ýçi boþaltýlmýþ bir kavramdýr ama doðru kullanýldýðýnda çok deðerlidir. Yýllarca Ahmet’in mutfaðýnda çalýþmýþ, hayatý paylaþmýþ, yol arkadaþý olmuþ birisi olarak neler yapýlmasýný istediðini çok kurguluyorum. Empati orada çok iþe yarýyor. Dolayýsýyla kendimi iyileþtirmenin yolunu biraz üretmek olarak buldum. O bana çok iyi geliyor. KIZIM ‘BENÝ FARK ET’ DEMEYE BAÞLADI Günümün çoðu bu ofiste geçiyor. Yani hep fikir bulmak, yeni proje yapmak, bu süreci kesintiye uðratmamak, þarkýlarý hep hayatýn ortasýnda tutmak... Bu öyle bir noktaya gelmiþ ki kýzým bir gün, “Beni de fark et, benimle de biraz zaman geçir... Babam olsa sana çok kýzardý” demeye baþladý. Ben bir fark ettim ki ona bile zaman ayýramýyorum. Böyle geçirmiþim sekiz yýlý ama bundan sonrasýnda nasýl olur, nasýl yürür bilemiyorum þimdi. HAYAT BAZEN TARAF OLMAYI EMREDER Geriye dönüp baktýðýnýz zaman neler hissediyorsunuz? Bir röportajýnýzda “Artýk bende savunma deðil, saldýrgan refleks geliþti. Mahvolan hayatýmýn hesabýný sormak istiyorum. Çünkü ben eþimi kaybettim. Kýzýmýn bir daha babasý olmayacak. Bu mu medyanýn sorumluluðu?” demiþtiniz. Kýzgýnlýðýnýz devam ediyor mu? Dozunu hiç kýramadým. Ahmet’ten öðrendiðim, baðýþlayýcý olma tavrýný emrediyor ama kendimi bundan soyutladýðýmda bu kadar hoþgörülü ve baðýþlayýcý olamýyorum. Kendimle kaldýðým zaman da törpüleyemiyorum. Törpülemek de istemiyorum. Törpülediðim zaman kendi içimde büyüteceðim, baþka türlü bir infilak yaþayacaðým. Kendimle yüz yüze geldiðimde asla kimseyi baðýþlamadýðýmý görüyorum. Bu kadar masum bir süreci, masum bir talebi bu noktalara getiren hiçkimseyi, küçücük paylara sahip olanlarý dahi baðýþlamýyorum. Zaten tarafsýzlýk çok daha kötüdür. Ben bu gri tavrý hiç sevmem. Tavrýný net ortaya koyanlar benim tam karþýmda dursalar da onu kendi içinde daha tutarlý bulurum. O tarafsýzlýk, nesnel durmak objektif kalmak deðil, onunla karýþtýrmayalým. Yani hayat bazý olaylarý gözümüze sokar ve orada gerçekten taraf olmayý hayat emreder. HAKSIZLIÐIN PARÇASI OLANLAR... Kýzgýnlýðýnýz var medyaya ama bir yandan da Ahmet Kaya’ya yapýlanlarý unutturmak istemiyorsunuz. Bu sebeple medyaya kapýnýzý tam anlamýyla kapatmýyorsunuz. Bu kapýyý açýk tutmak benim için çok önemli. “Ahmet Kaya’yý Türkiye’ye getirecek misiniz?” sorusuna da buradan yola çýkarak cevap veririm. Getirmeyerek bu kapýyý açýk tutuyorum zaten. Yeter ki bu haksýzlýðýn parçasý olanlar gelip benimle bunu gerçekten konuþma cüreti de bulabilseler. Böyle bir þey hiç olmadý. Özeleþtirel bir olgunluk medyada, hayatýn diðer alanlarýnda hiç olmadýðý için zaten onlar o açýk kapýdan içeri girmeye çok cüret edemiyorlar. Yoksa kapý her zaman açýk ve açýk tutmaya da devam edeceðim. Zaman zaman gizli dövüþmeye çalýþanlar oluyor. “Ben o sürecin parçasý deðilim”, “O gece oradaydým ama þu amaçla yaptým”, “Doðru algýlanmýyorum, Ahmet Kaya çok iyi insandý, bu beni üzüyor” gibi ifadeler çok tutarsýz geliyor bana. Bunlarý sahici bulmadýðým ve bu konuþmalarý doðrudan benimle yapmadýklarý için tutarsýz geliyor. Mesela son bir yýl içerisinde bu olayla adý en çok geçen insanlardan bir olan Reha Muhtar, bunu yapmaya çalýþtý. Onun gazetede bir köþesi var. Kamusal alanda herkese ulaþarak kendini aklama çabasýna girebiliyor ki bana göre aklayamaz. Ben bunun tarafýyým ve ona cevap yazdýðým zaman bana tekrar cevap veriyor ama bunu orada yayýnlamýyor. Kamuoyu benim yanýtýmý hiç bilemeden onu ikinci kez okumuþ oluyor örneðin. Yani eþit þartlarda dövüþmemiþ oluyoruz. Bu kaçak dövüþ. Ben o gecenin, o gecedeki atmosferin, her þeyin tanýðýyým. Gördüðünüz zaman bunu deðiþtiremezsiniz, bunu görmüþsünüzdür artýk. O bakýmdan benim asli derdim Ahmet Kaya’yý doðru algýlatmak. Yoksa birazcýk onlarýn baktýðý pencerden baksam ‘iyi çocuktu’ gibi algýlanacak. ASLA ÝYÝ ÇOCUK OLMADI Medyanýn Ahmet Kaya’yý ve o geceyi görmezden geldiðini mi düþünüyorsunuz? Bu durum Ahmet Kaya yaþarken de böyleydi. Onu her zaman görmezden geldiler. Çünkü Ahmet Kaya ‘iyi bir çocuk’ deðildi. Her zaman muhalifti. O yüzden her zaman görmezden gelindi. Onlarýn ‘iyi çocuk’tan ne anladýðý önemli. Bu ülkede 30 yýldýr akan kaný, sosyal hayattaki çarpýklýklarý, ayrýmcýlýklarý görmeyerek varolmaksa ‘iyi çocuk’ olmak, Ahmet Kaya asla ‘iyi çocuk’ deðildi. Mesela burada çok hoþ, çok renkli bir çiçek var. Ahmet Kaya bu deðil. O, kumlu ve sert topraklarda bir kaktüstü. Bu renkli çiçekler solup gider ama kaktüs her zaman kalýr. Ahmet Kaya’nýn dikenleri vardý ve o dikenleri devamlý birilerine batýrýyordu. Ahmet Kaya hiçbir zaman pembe renkli bir çiçek deðildi. Bu kadar sert bir hayatýn içinde onun hissettikleri hiçbir zaman çiçek, böcek, kelebek olmadý. Keþke öyle olabilseydi ama bir sanatçýnýn bunu seçme þansý yok. Sizi kuþatan, beyninizi kalbinizi saran ne varsa onu yansýtýrsýnýz. Ne yazýk ki son 30 yýlda da hep sert þeyler yaþandý bu ülkede. O yüzden ne yazýk ki kelebek þarkýsý yapamadý hiç. Çok uzun yýllar bir insanla birlikte olduðunuz zaman onun genlerini bile öðreniyorsunuz. Ahmet Kaya kendi tavrý olan bir insandý. Tersine, hep tersineydi. KÖTÜ BEDELLER ÖDENDÝKTEN SONRA... Ahmet Kaya hayatýný kaybettikten sonra yazýlanlar hakkýnda neler düþünüyorsunuz? Ne yazýk ki çok deðerli gelmiyor bana. Bununla ilgili sadece bireyler, gazeteciler deðil bizim dolaysýz ittifakýmýz olmasý gereken bir takým sivil toplum kuruluþlarý, partiler de özeleþtirisini vermiþ deðiller kurum olarak. Ama ne yazýk ki kötü bedeller ödendikten sonra bizlerin aklý baþýna geliyor ve ondan sonra topluca tavýr almanýn önemini kavrýyorlar. Bu o zaman yapýlabilseydi, “Bir dakika, bu adam ne dedi?” denilseydi, en azýndan bu soru sorulabilseydi belki de bu akýbet yaþanmayacaktý. Ahmet Kaya belki þu anda bu ülkenin ‘haylaz çocuðu’ olarak kendi þarkýlarýný söyleyecekti. BAÞBAKAN POMPALI TÜFEK ÝLÝÞKÝSÝ Ahmet Kaya tiþörtü giyen birine linç giriþimi oldu yakýn zamanda. Siz böyle haberleri duyduðunuzda neler hissediyorsunuz? Aslýnda bunun açýklamasý çok güncel Baþbakan ile pompalý tüfek iliþkisi... Bir ülkenin baþbakaný, pompalý tüfeði meþru gördüðü sürece, tiþörtten dolayý da þarkýdan dolayý da insanlar birbirini boðazlamaya devam edecek. Bunun sorumlusu pompalý tüfeði de meþru görenlerdir. Sokaktaki ruh halinden kopuk deðil ki bunlar. Hakikaten içim parçalanýyor. Hepsinin yaralarýný sarmak istiyorum ama... Her birini kendi evladýma yapýlmýþ gibi görüyorum, bu kadar sarsýyor beni ama ayný zamanda beni çok da aþýyor. Yurdun herhangi bir yerinde yaþanan bir olaya müdahale edebilme gibi bir durumum olmadýðý için sadece acý duyuyorum. O gece Ahmet Kaya’nýn söylemek istediði sadece Kürtçe bir þarký söylemek miydi? Yoksa bir þarký söylemekten daha fazlasý mý? Tabii ki daha fazlasý. O bir tavýrdý. Bunun bir duruþ olduðunu daha iyi gösteremezdi. Seçimler yaklaþýyordu. Ve baraj sistemi Kürt halkýnýn önünde duruyordu. Oradaki amaçlardan bir tanesi yok sayýlan bir dilde þarký söyleyerek o dile selam göndermekse, diðer bir amaç da “Bu halk var ve seçimlere katýlmak onlarýn da hakký. Ben tavrýmý onlardan yana koyuyorum” demekti. Sanatçý bunu nasýl sembolize edebilir o dilde þarký söyleyerek... Kaldý ki Ahmet Kaya Kürtçe bilmeyen bir insandý. Bir Kürt olduðu halde... Bu da o dili yok sayan sistemin ayýbý. LOLÝPOP ÞEKERÝ GÝBÝ BÝR ÞEY ‘Kürtçe þarký söylemek’ konusunda bir þeylerin deðiþtiðini düþünüyor musunuz? Hiçbir þey deðiþmedi, kimse kendini kandýrmasýn. Orada devasa bir mantýk ve kararlýlýk var. Hiçbir þey deðiþmedi ve o mantýk kendini koruduðu sürece deðiþmez de. Çünkü lolipop þekeri gibi bir þey o. Kimisi o þekeri alýp avunabilir, tatmin olabilir o onlarýn sorunu ama ben asla o lolipopla tatmin olmam. TRT’nin bütün kanallarýný 24 saat Kürtçe dilde yayýna ayýrsalar bile bu benim için yeterli deðil. “Evet bir geliþme oldu” diyemem. Bu çünkü öyle bir sorun deðil. Bununla çözülecek bir sorun deðil. Bunu devlet kanalý üzerinden yaptýðýnýz zaman kendi içinde iflas ediyor. Býrakýn bütün kanallar yayýn akýþýna koysunlar özgürce. Ne kadar yer vermek istiyorlarsa o kadar yer versinler. Dünyanýn neresinde bu böyle? Cumhurbaþkaný Sarkozy’i milliyetçi buluyorlar ama o milliyetçi adam bile kendi anayasasýna Fransa’da konuþulan 60 dili koydurdu. “Hepimiz kardeþiz” diyorlar. Kardeþ kardeþi döver mi? Bu da eþimin lafýdýr. Ben niye hiç onlarýn kardeþiymiþim gibi hissedemiyorum, bu bana niye hiç hissettirilmiyor? DEÐÝÞÝME ÝNANMAKTAN BESLENÝYORUM Gelecekle ilgili umudunuz var mý? Bir sosyalist olarak da bir insan olarak da diyalektiðin yasalarýnýn iþleyeceðine inanan birisiyim. Ve oradan besleniyorum. Deðiþime inanmaktan besleniyorum. Dolayýsýyla o inancýmý koruyorum, deðiþime inanýyorum. Bu deðiþim nasýl olur, o baþka bir tartýþma konusu. Ama bu deðiþimin mutlaka gerçekleþeceðine inanýyorum. Toplumlarýn hayatýndaki dönüþümler ne yazýk ki birkaç yýlý kapsamýyor. Hele bizimki gibi ülkelerde deðiþimin önünde duran dinamikler bu kadar katýyken, bu süre daha da uzuyor ama mutlaka olacak. Biz bunu yaþayamayabiliriz, o kýsmýyla ilgilenmiyorum. Ama mutlaka olacak. Býrakýn Ahmet Kaya olayýný, o gazetenin köþesinde hala ‘Türkiye Türklerindir’ yazýyor. O zaman bu ülke bana niye Türkiye Cumhuriyeti vatandaþý kimliði veriyor? Ben Kürdüm. Ülke ayný zamanda benim mi, deðil mi, bileyim. Benim deðilse o kimliði niye veriyorlar? Asýl tutarsýzlýk orada. 50 yýl sonra bir doktora öðrencisi, sosyoloji tezi yazmak istediðinde bu kaynaklara bakacak. Belki bu röportaja da bakacak. O kendi sentezine kendisi ulaþacak. O Ahmet Kaya’nýn açýklamasýný kendisi görecek. O gazetenin dayanaksýz savlarýný görecek ve “Vay be!” diyecek. Bunun yapý taþlarýný oluþturuyoruz biz aslýnda. Þu anda bile... Bunu önemsiyorum. Yoksa Ahmet Kaya’yý aklamak falan deðil. Neye karþý kime karþý aklayacaðým Ahmet Kaya’yý... Suçlu deðil ki... Bence gazete kendini aklamalý. 1992 yýlýnda bu konserin olduðunu söylüyorlar. 1999 yýlýna kadar saklýyor. Hatta 1994’te Ahmet Kaya’ya bir de ödül veriyor, taçlandýrýyor, bu belgeye raðmen, onun ‘vatan haini ve bölücü’ olduðunu bilmesine raðmen ödül de veriyor. Sonra çýkýp “Bir de böyle resim vardý” diyor... Nedir bu ya? GERÇEK DEMOKRASÝLERDE BEDEL ÖDENMEZ “Bazý þeylere sahip olmak aðýr bedellerden geçiyor” demiþtiniz. O bedellere raðmen bir ilerleme var mý? Hâlâ bir ilerleme olduðunu düþünmüyorum. Hâlâ Hrant’ýn katilleri Rakael’in gözünün içine baka baka dalga geçebiliyorlar. Ahmet Kaya’nýn linçinin taraflarý göðüslerini gere gere dolaþýyorlar. Hiç sorgulamýyorlar bile. O yüzden bana geliþmeden bahsetmeyin. Gerçek demokrasilerde bedel ödenmez ki. AHMET’Ý SEVENLERDEN ÖZÜR DÝLEMELÝLER O gece Ahmet Kaya’ya küfür edenler sizinle hiç irtibat kurmak istediler mi? O linçe ortak olanlarýn sadece benden özür dilemesinin bir önemi yok ki. Ben sadece Ahmet Kaya’yý sevenlerden biriyim. Benim eþ olma özelliðimi atalým bir tarafa. Serdar Ortaç’ýn benden özür dilemesi benim için hiçbir þey ifade etmez. Hele onun bunu gizli kapaklý yapmasýnýn hiç mi hiç anlamý yok. Korkakça, ürkekçe... Serdar Ortaç eðer samimiyse özründe, çýkacak herkesin gözünün önünde, Ahmet’i seven herkese karþý yapacak. Bu ülkede Ahmet Kaya’yý seven milyonlarca insan var. Onlardan dilesin özrünü. Bu hesaplaþmayý kamusal alanda yapsýn. O zaman saygý duyarým. O GÜZEL ÜÇGEN: MORRISON, GÜNEY VE KAYA Bir gün Ahmet Kaya’yý nasýl bir baþlýkla görmek istersiniz? Bu konuya Ahmet Kaya açýsýndan deðil, Ahmet Kaya açýsýndan bakmak isterim... Onun bir tanýmlamasý vardý “Ben gerçekten tam baðýmsýz demokratik bir ülkenin dürüst bir yurttaþý olarak yaþamak istiyorum, bunu özlüyorum” derdi. Bu tanýmlama kelimesi kelimesine ona ait. Onun özlediði ülke böyle bir ülkeydi. Eðer bir gün bu ülke öyle bir ülke olursa ben Ahmet Kaya adýna da, kendi adýma da “Þimdi kendimi iyi hissediyorum” diyebilirim. “Ahmet Kaya þahsýnda ne olur?” derseniz de bu tanýmlamadan soyutlayamam onu. Çünkü, her þey bu tanýmýn içinde. Tam baðýmsýz ve demokratik bir ülkede herkes kendi dilinden þarkýlar söylüyor olacak. Herkes kendi kültürünü, kendi siyasi tercihlerini yaþayacak olacak. Gerçekten þiddet çözümün dili olmayacak o zaman. “Ahmet Kaya getirilsin, Türkiye’de olsun” en son ilgilendiðim þey. Çünkü kendini dünya vatandaþý olarak da hisseden bir insan için bunun çok önemi olduðunu sanmýyorum. Yani toprak, topraktýr sonuçta. Hele þu anda hiç böyle bir düþüncem yok. Bir kere o sayfayý açýk tutmak adýna öyle bir düþüncem yok. Ahmet, Père-Lachaise’de olmayý hak etmiþ bir insan bence. Jim Morisson’un da komþusu olmasý Ahmet adýna bana iyi geliyor. Roll dergisi bir yazý yazmýþtý “O güzel üçgen” diye... Jim Morrison, Yýlmaz Güney ve Ahmet Kaya... O komþuluk bana daha güzel geliyor. Bunlar muhalif insanlar, Paris komünarlarýnýn olduðu bir yerde olmanýn onlarýn ruhuna iyi geleceðini düþünüyorum. HÝÇBÝR ZAMAN BAÞBAÞA KALAMIYORUZ Son olarak 16 Kasým’dan bahsedebilir misiniz? Her sene 16 Kasým’da Paris’te oluyoruz. Dünyanýn her yerinden insanlar geliyor. Père-Lachaise’de üç kiþinin baþý çok kalabalýk oluyor. Jim Morrison, Yýlmaz Güney ve Ahmet... Görevliler en çok bu üç kiþinin yattýðý yeri tarif ediyor. Bu çok deðerli geliyor bana. Hem 16 Kasým’da hem de diðer zamanlarda onlarýn yalnýz kalmamasý beni çok sevindiriyor. Hiçbir zaman baþbaþa kalamýyorum Ahmet’le, hep birileriyle paylaþýyorum. Onun için Père-Lachaise kapanmadan hemen önceki saati ya da sabahýn erken saatlerini tercih ediyorum ki yalnýz kalabileyim onunla. 16 Kasým’da her yerden geliyorlar sað olsunlar. Paris’teki dostlarýmýz geliyor. Paris Kürt Enstitüsü anma toplantýsý organize ediyor. Paris’te Kürtlerin açtýðý Ahmet Kaya Kürt Kültür Merkezi var. Onlar anma toplantýsý yapýyor. Oradaki sivil toplum kuruluþlarý geliyor. Fransýzlar geliyorlar, çok þiirsel buluyorlar o evini. Kalabalýk oluyoruz ama sonrasýnda ben gidip onun çok sevdiði Barýþ Kahvesi’nde çok sevdiði þarabý içmeyi tercih ediyorum, o da bana iyi geliyor. BÝR KADIN SESÝNDEN AHMET KAYA ÞARKILARI Yeni albümler, yeni projeler var mý? Ahmet’in bu ölüm yýldönümü için hazýrladýðýmýz albüm yeni çýktý. Ahmet Kaya þarkýlarýný Simge söylüyor. Simge, Ahmet’in yeðeni ve kamuoyu onu Popstar yarýþmasýndan tanýyor. Çok iyi bir kadýn vokal ve güçlü bir sesi var. Sesine, yorumuna güvendiðim, bizim þarkýlarýn altýndan kalkabileceðini düþündüðüm için onu seçtim. Bir kadýn sesinden Ahmet Kaya þarkýlarý projesi her zaman aklýmýzda olan bir þeydi. Ahmet yaþarken de böyle bir proje vardý aklýmýzda. Ahmet, çok hýzlý üreten birisi olduðu için unuttuk bu projeyi. Bunu tekrar kendi gündemime aldýðýmda “O kadýn sesi kim olabilir?” diye düþündüm. Çünkü bu þarkýlar söylemesi çok zor þarkýlar. O bakýmdan bu þarkýlarýn altýndan kalkabilecek, hem bu þarkýlara inanabilecek hem Ahmet Kaya’yý algýlamýþ olacak hem de güçlü bir yorumcu olacak. Bütün bunlarý düþündüðümde Simge’de karar kýldým. Ona bu teklifi yaptýðýmýzda hem þaþýrdýðýný hem de çok sevindiðini söyledi. Þarkýlarý çok iyi yorumladý. Albümün prodüktörlüðünü ben yaptým. Simge’yi çok özgür býrakmadýðýmýzý söyleyebilirim. Çünkü Ahmet’in çok gelenekselci dinleyicisi var o konuda. Onlarýn kulaðý Ahmet Kaya’ya çok alýþtýðý için, dayýsýna paralel bir yol izledik ki “Þarkýlar niye böyle oldu?” dedirtmeyelim. ÞÝMDÝ BUNA GÜLÜYORDUR ‘Dinle Sevgili Ülkem’ gibi baþka saygý albümleri olacak mý? Böyle bir talep var ama bu bir saygý albümü zaten ne kadar yaparsanýz eksik kalabilir. Çok sýk yapýlacak þeyler deðil. Diyelim ki bir daha yapacak olsam Mor ve Ötesi söylesin isterim. Ama yakýn zamanda düþünmüyorum. 10 yýl sonra süreci tekrar hatýrlatmak adýna tekrar yapýlabilir belki. Ama bunu ticari bir yerden söylemiyorum. Bu þarkýlara inandýðým için söylüyorum. Çünkü bugün 10 yaþýnda olanlar 10 yýl sonra 20 yaþýnda olacaklar. Bu þarkýlarla tanýþmalarýný istiyorum. Bunun da yolu artýk baþka mikrofonumuz olmadýðý için taþýyýcý mikrofonlardan geçer. Ama bu sadece bir ihtimal. Ben o enerjiyi bulabilir miyim bilmiyorum. Yoruldum açýkçasý. Bu sekiz yýl yorucu geçti. Ahmet de bana kýzýyordur þimdi “Bir sakin ol, bir dur” diyordur. Dünyadan ayrýlan çok az insanýn, yokluðunda bu kadar kýsa sürede, bu kadar þey üretilmiþtir diye düþünüyorum. Belki de yoktur. Ölen yýldýzlarýn ardýndan yýllar sonra ortaya çýkan küçük bir kayýt bile müthiþ heyecana sebep oluyor. Ama biz öyle yapmadýk. Elimizde ne var ne yok hemen paylaþtýk sevenleriyle o bakýmdan bir örneði yoktur. Her þeyi de sunamýyorsunuz. Empati duygum orada da devreye giriyor. Neyi yapmak ona iyi gelirdi diye düþünüyorum. “Þimdi buna gülüyordur”, “Þimdi huzur duyuyordur” diye düþünüyorum. Mesela bazý kayýtlar var ama tamamlanmamýþ þeyler. Onun da henüz tamamlanmamýþ gördüðü bir þeyi paylaþmak ne kadar doðru olur bilmiyorum. Çok üreten biri olduðu için yapýp unuttuðu þeyler vardý. Dolayýsýyla belki þöyle deðerlendirilir: Tamamlanýr ama bir baþkasý okur. Yeniden bestelenebilir, yarým kalan bestenin üzerine gidilebilir. Ona ruh katacak doðru bir mikrofon bulabilir miyiz bilmiyorum açýkçasý. Bu sadece bir ihtimal. (NTVMSNBC)

Yaþar Kemal’in Yörük Kilimindeki Nakýþlar

30/10/2008 · Kategori: Arastirma

Yaþar Kemal’in Yörük Kilimindeki Nakýþlar

Pertev Naili Boratav

Yaþar Kemal’in roman ve hikâyelerinin büyük bir çoðunluðu, romanlarýnýn sanýrým bir tanesi Deniz Küstü dýþýnda hepsi, Anadolu’nun göçebe, yarý göçebe ya da yerleþmiþ köylü insanlarýnýn yaþamlarýný anlatýr. Olaylar Çukurova’da, Toroslar’da geçer; Güneydoðu Anadolu sahnesinin deðiþtiði pek seyrek: Aðrý Daðý Efsanesi’nde Doðu, Çakýrcalý’da Batý Anadolu.

Roman diyorum, ama Yaþar Kemal’in yazdýklarý, beylik anlamý ile Roman’ýn çerçevesi içine sýðmayan þeyler; kimi kitaplarýnýn baþlýklarý bile bunu haber veriyor: Aðrý Daðý Efsanesi, Binboðalar Efsanesi, Üç Anadolu Efsanesi, Köroðlu, Çakýrcalý, Anadolu’nun efsane ve destan kahramanlarý olmuþ kiþileri; Ýnce Memed’in adýný Yaþar Kemal, sanýrým, Ýkinci Dünya Savaþý yýllarýnda Ruhi Su’nun söyleyip yaydýðý, sevdirdiði,

“Ýnce Mehmed ne yaptýydým ben sana?” diye baþlayan ve
“Yüce dað baþýnda bir ulu kartal
Açmýþ kanadýný dünyayý örter
Bazý yiðit vardýr ölümden korkar
Ben korkmam ölümden, er geç yolumdur”
dizeleriyle tamamlanan ünlü “Dinar” türküsünden esinlenmiþtir; konusunu iþlerken de hikâyeye o türküde anlatýlmayan, Çukurova ve Toroslar’ýn bir “eþkýya destaný”nýn enginliðini vermiþtir.

Yaþar Kemal (o zamanki adýyla Kemal Sadýk Göðceli) ile tanýþmamýz, yanýlmýyorsam, 1940 yýllarýna çýkar. Adana’ya bir konferans vermeye gittiðimde ona rastlamýþtým. O sýralarda okulu býrakmýþ, Çukurova’nýn çeþitli yerlerinde ufak tefek iþlerle (köy kâtipliði, arzuhalcilik... gibi) geçimini saðlýyor, bir yandan da Anadolu köylüsünün türlü sorunlarý ile haþýr neþir olmuþ duygularýný, þiir diline dökmeyi deniyordu. Göðceli, köyden gelme delikanlý, hamuru köy geleneklerinin mayasý ile yoðrulmuþ... O yýllar Halkevleri, gençleri Anadolu gerçeðini öðrenmeye heveslendiriyor... Kemal Göðceli de, bu hevesin içinde, Çukurova aðýtlarýný derliyor ve 1943’te Adana Halkevi’nin yayýnlarý arasýnda bastýrýyor... Daha sonra, 1945 sonunda –ya da 1948 baþýnda– Ankara’ya uðradý. O sýrada Halk Hikayeleri ve Halk Hikayeciliði adlý kitabým basýlmakta. Bu konuda onunla uzun konuþuyoruz; onun Çukurova Hikayecilerinden sekiz tane türkülü büyük hikâye metni derlediðini, on iki tanesini de derlemeye hazýrlandýðýný öðrenip seviniyorum1.

Göðceli bu tarihten kýsa bir süre sonra Ýstanbul’a geçti. Orada ilkin Elektrik –ya da Havagazý– Þirketi’nde bir iþe girdi; sonra gazeteciliðe atladý; röportajlarýný ve ilk hikâyelerini yayýnlamaya baþladý ve böylece Kemal Sadýk Göðceli, Yaþar Kemal oldu.

Þair ve halkbilimi araþtýrmalarý heveslisi Göðceli, gazeteci, hikâyeci, romancý Yaþar Kemal olduktan sonra da Anadolu köylü ve göçebe halkýnýn yaþam düzeni ve sanat gelenekleri üzerine bilgilerini geliþtirmekten geri kalmýyor. Bu konularda ilk birikimleri ta çocukluðuna ve ilk gençliðine çýkan yazar, bir yandan gazeteciliðin verdiði fýrsatlarla Anadolu’yu bir baþtan bir baþa dolaþarak yeni gözlemler ediniyor, öte yandan baþkalarýnýn araþtýrma ve yayýnlarýndan yararlanarak bilgi daðarcýðýný durmadan zenginleþtiriyor.

“Yaþar Kemal’in Yörük kilimi” demekle onun romanlarý ile Yörük kilimleri arasýnda bir benzetme kuruyorum. Bu arada þuna da parmak basayým: Yaþar Kemal “Yörük” deyimini çok geniþ anlamý ile kullanýr: Onun “Yörük”ü göçebe, yarýgöçebe –ya da yerleþik köylü düzenine geçmiþ eski göçebe– Türkmen, Kürt, Sünni, Alevi ve de dar anlamý ile “kara-çadýrlý Yörük”ün katýþýmý bir Anadolu insaný tipidir; etnik (soyluk) ve dinlik-törelik özelliðini belirlendirmek, tanýmlamak güçtür bu insanýn. Yaþar Kemal’in yayýnlarýndan kaynaklanmaya kalkýþacak olan etnologlarý, onun romanlarýnýn verdiði bilgiler er geç þaþýrtacaktýr.

Yörük kilimine dönelim: Yörük kadýnlarý, kýzlarý kilimlerinde analarýndan ninelerinden görüp öðrendikleri nakýþlarý tekrarlar dururlar sanýrýz. Gerçekte, çevresinden ve kendi içgüdüsünden, dileklerinden, özlemlerinden esinlenmelerle eskilerine kattýðý, ya da eskilerinin yerine koyduðu yeni nakýþlarla, yepyeni renk ve nakýþ bileþimleriyle yeniden yaratmasý vardýr her dokuyucunun. Bunu her göz kolay seçemez. Bir yerin kilimini baþka bir yerinkinden ayýrt ettiren motifler olduðu gibi bir dokuyucununkini –anlayan göze– ötekininkinden ayýrt ettirenler de vardýr kilimlerde. Bu katkýlardan kimisi yeni yaratmayý yozlaþtýrýr; kimisi ise güzelleþtirir, yüceltir. Ve bu böyle sürer gider. Hikayeler, masallar, türküler de böyle oluþur...

Yaþar Kemal, Anadolu âþýk-hikâyecilerinin geleneðine göbek baðýyla baðlý kalmýþ yazar. Onu ta çocukluðundan baþlayarak Anadolu sözlü geleneðinin destansý türleri büyülemiþ. Bu yolda çýraklýk dönemini Çukurova’nýn Türk âþýklarýný ve Kürt “dengbej”lerini dinlemekle geçirmiþ Kemal Sadýk Göðceli, Yaþar Kemal olma kararýna varýnca da, Batý romancýlarý arasýnda Faulkner, Þolohov gibi, romana destanlýk boyutlar verenlerden seçiyor ustalarýný2. Kalfalýk sýnavýný Anadolu aþýklarýnýn anlatý geleneðini sürdüren yapýtlarla veriyor. Ama onun anlatmalarý sýradan aþklarýn bir tekrarý deðildir: O, âþýklarýn daðarcýklarýný yeni konularla zenginleþtirecek, eski konularda, olduðu gibi býraktýðý eski nakýþlara (“motif”lere) kendi yaratmasý yeni nakýþlar, yeni renk ve biçim bileþimleri katacaktýr.

Yaþar Kemal’in gelenekten aldýðý ile ona kattýðý nelerdir? Aþaðýda bunlardan birkaç örnek üzerinde duracaðýz. Ancak burada bir noktaya daha parmak basmak istiyorum. Yaþar Kemal’in “gelenekten aldýðý þeyler” sözünün anlamý açýk ama, onun “geleneðe katkýsý olabilir mi?” sorusu akla gelir.

Âþýklarýn hikâye geleneði üzerinde durmuþ olanlar bilirler ki halk sanatçýlarý ile aydýn sanatçýlarýn yaratmalarýnda bu iki yönde alýþveriþ olaðandýr. Rahmetli Âþýk Müdami’nin anlattýðý hikâyelerden birinin bir epizodu Tabari Tarihi’nin Türkçe çevirisinden alýnmadýr. Yine o âþýk 1940-1941’lerde benim kendisine verip okuttuðum ve Ülkü dergisinde yayýmlanmýþ eski bir “Ali-Þir ile Sultan Baykara” menkabesi metnini, kendi hikâyeci geleneðinin kurallarýna uygun bir halk hikâyesi biçimine sokmuþtu3. Konuyu sevdikten, beðendikten ve geleneðe aykýrý düþmeyeceðini aklý kestikten sonra Âþýkhikâyeci, kaynaðý ne olursa olsun onu alýp kendine mal etmekte hiçbir sakýnca duymaz. Yaþar Kemal’in, Paris’ten son bir geçiþinde bana anlattýðýna göre, Çukurova’da bir hikâyeci, Ýnce Memed’i kendi geleneðine uygun biçimde anlattýðýný söylemiþ ona. Bu haber, hikâyecinin romancýmýza “hulûs çakmak” için uydurduðu sevimli bir yalan da olabilir, gerçek de olabileceði gibi. Çukurova’da bu yönden bir araþtýrma yapmaya deðer herhalde... Gerçek olan bir þey varsa Yaþar Kemal’in romanlarýnda anlattýklarýný âþýk-hikâyecilerin hiç de yadýrgamayacaklarýdýr. Çünkü Yaþar Kemal anlatýlarý ile âþýk-hikâyecilerden farklý saymýyor kendini. Cengiz Tuncer’le “Köroðlu” üzerine yaptýðý bir konuþmasýnda þu sözler bunu çok güzel kanýtlar: “Bu iþ için büyülü bir dil gerek; yazarýn dili hikâyenin gücünü, Köroðlu’nun gücünü aþmalý (...) Bunu baþarmaya çalýþtým. Baþardým demek benim için deðil zaten. (...) Üç sene, beþ sene demek yanlýþ olur. Çocukluðumda Köroðlu hikâyesini dinlerdim de, bir de ben anlatsam, derdim; bir de ben anlatsam da cihan-âlem dinlese, derdim. (...) Bir yazarýn bütün hayatýný alýr bu iþ...”4

Aþýk-hikâyecilerle onun ortak bir özelliði de, geleneðin hikâyecileri gibi anlattýðý þeylere “inanma”sýdýr. Azra Erhat’la konuþmasýnda5 ünlü Kürt “dengbej”i Abdalý Zyneki üzerine bir efsaneyi anlatýyor: Bu iki gözü kör destancý yolda bir yaralý turna bulmuþ. Yüce bir daðýn baþýna çýkmýþ ve günlerce gecelerce Allaha yalvarmýþ, “turnayý saðalt benim de gözlerimi aç” diye. Birden bir ýþýk patlamýþ. Gözünün önünde ve patlayan ýþýkta turnayý görmüþ. Turnaya elini uzatmýþ, turna uçmuþ gitmiþ... Azra Erhat’ýn: “Abdalý Zeyneki’nin gözü açýlmýþ mý?” sorusuna Yaþar Kemal: “Açýlmýþ tabii ve gerçekten de açýlmýþ. Altmýþ yaþýndan sonra açýldýðý söyleniyor ve gören var” diyor. Yaþar Kemal bu mucizeye gerçekten inanmýþ mý? Bu, yersiz bir soru bence. Belki aklý ile inanmýyor, ama hikâyeci, destancý olarak inanmak istiyor içinden. Öyle olmasa halk destancýlarýnýn anlatmalarýndaki tadý ve gücü veremezdi hikâyelerine.

Yaþar Kemal’in halk gelenekleriyle alýþveriþi üzerine daha somut örneklerle incelememizi sürdürelim.

Göçebelerin yerleþik köylü düzenine geçiþlerindeki sarsýntýlar, periþanlýklar, yerleþtikten sonra da uðradýklarý düþ kýrýklýklarý, eski yaþamlarýnýn özlemi Yaþar Kemal’in birçok romanlarýnda bir “leit-motiv” olarak belirir. Çukurova “Ýskân Türkmenleri”nin eski günlerini anan þu “Gündeþlioðlu türküsü” de ayný acýlarý dile getiriyordu:

Hani benim ak ekmeðim yiyenler
Kýlýcým kuþanýp ata binenler?
“Gündeþlioðlu geç üst yana diyenler”
Þimdi benim yerim eþik olmuþtur.
Evvel ben de yaylalara giderdim.
Koyunumu kýrkýp keçe ederdim.
Üç beþ güzel ile halay sekerdim.
Þimdi Gündeþlioðlu uþak olmuþtur.
Bölük bölük davarlarým katardým.
Yârenime, yoldaþýma satardým.
Üstü karakuþlu çadýr tutardým.
Þimdi gölgeliðim kaþak6 olmuþtur.
Sürümün indiði çaylar kururdu.
Dostum güler, düþmanlarým erirdi
Üç beþ katar mayalarým yürürdü.
Þimdi baþ gölüðüm7 eþek olmuþtur.

Binboðalar Efsanesi’nde göçebe düzeninin sona eriþi bir simge ile anlatýlmýþ; konacak yayla bulamayan Yörükler çaresizlik içinde çýrpýnýrken, obadan bir çocuðun da uçup gitmiþ doðanýný ele geçirmek için dað bayýr kovalamasý. Þu sýra Cumhuriyet gazetesinde yayýmlanan “Kimsecik”in bir yerinde de Yaþar Kemal ayný simgeyi kullanýyor. Sahne, eski yurdunu terk edip, Çukurova’ya göç eden Kürt Beyi ile Çukurovalý Yörük Koca Tanýþ arasýnda bir konuþmadýr:

Yedi direkli ulu Yörük çadýrýnýn içi Cennet bahçesi gibiydi. Sedef kakmalý direkler, baþtan sona iþlemeli bir duvar gibi bir buçuk arþýn boyunda çadýrý çevirmiþ, eðme8 tabandaki nakýþlý keçeler, kilimler, atlas döþekler, yastýklar, çuvallar birdenbire insaný bambaþka güvenlikli, dinginlik dolu bir dünyanýn içine itiveriyorlardý (...) Dýþarýda her çadýrýn önünde bir çatalýn üstüne tünemiþ bir acýlý kuþ vardý: Kimi doðan, kimi karakuþ, kimi de þahindi. Koca Tanýþ: “Bunlarý hep uçuracaðýz yakýnda; uçacak gidecekler kendi daðlarýna. (...) Onlar uçuncada bize de son, biz de köylü olacaðýz. Sizin kuþlar ne oldu?” Ýsmail Aða: “Biz onlarý çoktan uçurmuþtuk, Bey,” dedi. “Belki elli yýl oldu”. Tanýþ: “Bu kuþlar da uçup gidecekler.”9

Yaþar Kemal, hikâyelerinin bir bölüðünde, Yörük düzeninden köylü düzenine geçmeye zorlanmanýn ve bu zorlanmaya direnmenin dramýna paralel olarak Devlet denetiminin dýþýna itilmenin dramýný iþlemiþtir. Köroðlu, Çakýrcalý, Ýnce Memed bu dramýn kiþileri. (Kimi zaman, bu iki türden kiþilerin ayný bir anlatý çerçevesinde iç içe yürüyen olaylar dizisinde yer aldýklarý da oluyor.) Bunlar, XVI’ncý yüzyýlýn Celalilerinden tutun da geçen yüzyýlýn ve daha sonralarýnýn Ýzmir, Aydýn efelerine, asker kaçaklarýna, ayýnkacýlara kadar, çeþit çeþit, boy boy... Alýn yazýlarý, dað baþýnda dövüþürken öldürülmek, ya da Yörüklerinki gibi, devlet yasalarýna boyun eðip “düze inmek”, köylü kaderine razý olmaktýr. Yaþar Kemal bu gerçeði Köroðlu’nun babasý Koca Yusuf’a þöyle söyletir: “Kýr-At yanýnda oldukça hiçbir þeyden korkma. Ama bir gün baktým Kýr-At yok, sen de daðlarý býrak, var bir köye yerleþ, çiftçi ol.” Bu sözler, halk destanýnda Köroðlu’nun sonunu anlatan bölüme bir anýþtýrmadýr. Bir bölük halk anlatmalarýna göre “Ab-ý Hayat”tan içtikleri için Köroðlu da Kýr-At da ölmemiþlerdir. Kýr-At o gün bugün her yýl bir baþka fakir sakanýn hizmetine girermiþ. Üç dört ay kalýr, ondan sonra sýr olurmuþ; ertesi yýl bir baþka sakanýn eline düþermiþ... Köroðlu da birçok anlatmalara göre, Kýr-At’ýn gitmesiyle “son”un geldiðini anlayýnca:

Tüfek icad oldu, mertlik bozuldu
Eðri Kýlýç kýnda paslanmalýdýr

diyecek ve çekip gidecektir... Sonra anlaþýlýr ki o “Kýrklar”a karýþmýþtýr.10

Halk geleneðinde Köroðlu’nun çiftçi olduðu yolunda bir anlatma yok. Yaþar Kemal bir gün Köroðlu destanýnýn devamýný yazmaya giriþirse sonunu nasýl getirecek hikâyesinin bilemem: Kahramaný, romanýn baþýnda babasýnýn söylediði sözlere uyarak köylü olmaya mý razý olacak? Yoksa, geleneðe uyarak “Kýrklar”a mý karýþacak? Ama, daðlardan düzlere inip destanlýk maceralardan vazgeçmek, çiftçi yaþamýný seçmek, toprakla haþýr neþir olan milyonlarýn içinde eriyip sýradan bir kiþi olmak da bir türlü “Kýrklara karýþmak” deðil mi?

“Köroðlu”da Yaþar Kemal, aþaðý yukarý, Alexandre Chodzko’nun Ýngilizce çevirisini 1842’de Londra’da yayýmladýðý Azerbaycan anlatmasýnýn11 olaylar sýrasýný izlemiþ: 1) Bolu Beyinin seyis baþý Koca Yusuf’un ve Kýr-At’ýn soylarý nereden gelir? 2) Koca Yusuf neden Bolu Beyinin zulmüne uðrar da gözleri kör edilir? 3) Ruþet Ali (Köroðlu)nin yiðitliði itten öðrenmesi; 4) Kýr-At’ýn bakýmý ve denenmeleri; 5) Reyhan Arap’la Koca Yusuf’un ve Köroðlu’nun karþýlaþmalarý; 6) Düþünde görünen bir “Pir”in Koca Yusuf’a, gözlerini saðaltacak ve gençliðini geri verecek “Üç-Köpük”ün yerini haber vermesi, Köroðlu’nun köpükleri içmesi ve Koca Yusuf’un ölümü; 7) Köroðlu’nun Bolu Beyinin kýzý Telli-Nigar’ý kaçýrmasý; 8) Köroðlu’nun Çamlýbel’e yerleþmesi ve oranýn eski sahibi Köse Kenan’ýn “çýraklýk” dönemi; Bezgar-Baþý ile karþýlaþmasý.

Bu epizotlarda birincisini Yaþar Kemal, halk anlatmalarýna bakarak geniþletmiþ. Geleneklik anlatmalarda hikâye hep Koca Yusuf ile baþlar, daha gerilere götürülemez; Yaþar Kemal, Ruþen Ali (Köroðlu)nin dedesinden baþlamýþ; o, atlarý ile cihana ün salmýþ bir ülkede oðlu Yusuf ile yaþayan bir kiþidir. Bu ülke, bir kuraklýk ve kýtlýk sonunda boþalýr. Ýhtiyar yýlkýcý da son atýný azat edip deryaya salar ve ölür. Yusuf, Bolu Beyinin yurduna göç eder ve orada babasýnýn mesleðini sürdürür, Beyin baþ seyisi olur. Yaþar Kemal anlatmasýnda Kýr-At’ýn soyu da gerilere götürülmüþtür: Vaktiyle, Köroðlu’nun dedesinin memleketinde denizin dalgalarýna gömülüp giden at, bir gün, Bolu Beylerinin yurduna yakýn bir denizden yeryüzüne tekrar çýkacak; Beyin yýlkýsýndaki kýsraklara aþýp döl býrakacaktýr; Kýr-At bu döllerden biridir. “Derya”dan (denizden, nehirden, gölden) çýkýp kýsraklara döl býrakan atlar (“Deniz Aygýrlarý”) efsanesi, Köroðlu destaný dýþýnda da yaygýndýr; bir çeþitlenmesinde, Deniz Aygýrýnýn bir süre sonra tekrar sulardan çýktýðýnda, kendi soyundan taylarý da alýp sulara karýþtýðý anlatýlýr.12

Azerbaycan anlatmasýnda bulunmayan “Köroðlu’nun yiðitliði itten öðrenmesi” motifine Köroðlu halk rivayetlerinin baþka çeþitlenmelerinde olduðu gibi bunlar dýþýnda anlatýlarda da rastlýyoruz13.

Azerbaycan anlatmasýndaki olaylar sýrasý Yaþar Kemal’inkinde deðiþik: Reyhan Arap epizodu, “Üç-Köpükler”den sonra geliyor; Bezganla Köroðlu’nun boy ölçüþmesinden sonra bir kez daha Reyhan Arap’la Köroðlu’nun karþýlaþmasý anlatýlýyor. Yaþar Kemal âþýk-hikâyecilerin ayrý kollar (epizotlar) biçiminde anlattýklarý birkaç macera dizisini bir tek kolda toplamýþ, onlara kendine göre bir düzen vermiþ. Anlatýda hikâyeciden hikâyeciye deðiþen yöntem ve bileþim özellikleri olaðandýr; halk hikâyelerinin eþitlenmeleri anlatýcýnýn bu türlü biçimleme özgürlükleri sonucu oluþur.14 Yaþar Kemal’in kendine özgü biçimlemeleri de yadýrganmýyor.

Halk anlatmalarýnda Köroðlu Çamlýbel’e yerleþtiði zaman orada kimse yoktur; Yaþar Kemal orayý, Köse Kenan’ýn yurdu diye nitelemiþ ve Köroðlu’nun Köse Kenan yanýnda bir türlü “stage” dönemi yaþatmýþ: dað baþýndan inip yoldan geçen yolcularý, kervanlarý vurmayý Köroðlu onun denetimi altýnda öðrenecektir. Bu “çýraklýk” dönemini baþka anlatmalarda Köroðlu babasýnýn yanýnda geçirir.

Köse Kenan’ý Yaþar Kemal, geleneðe uygun olarak ters, öfkeli, toksözlü, eþkýyalýkta piþmiþ bir kiþinin çizgileriyle canlandýrýyor ve Köse’nin bir özelliði üzerinde duruyor:
“Çenesinin çukurunda bir tek tüy vardý. (...) Hoþ zamanýnda bu tüy çenesinin çukurunda kývrýlýr yatar, hýrslanýnca da kalkar, dikilir, yere saplanýrdý. (...) Köse o vakit bir adým atamazdý. Dünya yüzüne Köse gibi öfkeli bir adam daha gelmemiþti. Eðer o tüy yere saplanmasa idi öfkesini yenemeyen Köse çok hanlar, hanumanlar daðýtýr, çok ocaklar söndürürdü... (...) Bereket ki bu kýl onun önüne geçiyor, yere saplanýyor, onu olduðu yerden kýpýrdatmýyordu. (...) Bu kýlla uðraþayým derken, kýlý saplandýðý yerden çýkarayým derken bu arada da öfkesi geçiyordu.”15

Ben Köse Kenan’ýn bu “kýlýç gibi yere saplanan tüyü” motifine gördüðüm halk anlatmalarýnda rastladýðýmý hatýrlamýyorum. Onun bu özelliðini Yaþar Kemal bir yerde dinlediði bir Köroðlu hikâyesinden mi (örneðin, benim bilmediðim ve Cengiz Tuncer’le konuþmasýnda sözünü ettiði Yusufeli anlatmasýndan mý) almýþtýr, kestiremiyorum. Belki de bu orijinal motif onun kendi buluþudur; öyle ise, o kadar yerinde bir buluþ ki halk hikâyesi geleneðine ondan bir katký olarak yerleþmesi beklenebilir.

Yaþar Kemal’in Köroðlu hikâyesini iþleme yöntemiyle ilgili olarak bir de “Üç Köpük” motifi üzerinde duracaðým. Bu motif de anlatmadan anlatmaya deðiþiklikler gösterir. Köpüklerin akýp geldiði suyun yeri, Üç Köpük yerine sadece bir pýnarýn, bir gölün suyu vb. ayrýntýlar bir yana, motifin iki çeþitlenmesi var; 1) Köpükleri –ya da suyu– içmesi gereken Kör Babadýr; içince gözleri saðalacak, vücudu gençleþecektir, ama, Köroðlu suyu babasýna vermez, kendi içer; 2) Köroðlu’nun babasýnýn da “Su”yun olaðanüstü niteliðinden haberleri yoktur; Köroðlu ve Kýr-At onu bir rastlantý ile içerler.16 Yaþar Kemal’in anlatmasý birinci çeþitlenmeye giriyor: Köroðlu babasýnýn tarif ettiði yerden Üç Köpüðü avuçlarýnýn içine doldurur, ama babasýnýn yanýna dönerken susuzluða dayanamaz, ikinci ve üçüncüyü de içer. Bu anlatmada Köroðlu elinde olmadan, dýþarýdan olaðanüstü bir gücün zorlamasýyla babasýný Üç Köpüðün getireceði þifadan yoksun býrakmýþtýr. Poshoflu Âþýk Müdami anlatmasý da birinci çeþitlenmeye girer ama o, kahramanýn bencilliðini vurgulamak isteyen daha gerçekçi bir anlatým taþýyor: ...Huruþan Ali Þat nehrine vardý; üç gün bekledi. Üçüncü gece sabaha iki saat kalarak ay ýþýðý gündüz gibi olmakla köpüklerin geçtiðini gördü. Sudan köpükleri tutup bir kap içine aldý. Yarýsýný kendi içti, yarýsý kalýnca dedi ki: “Babam zati iki gözden âmâ, ayný zamanda ihtiyardýr; bunu ne yapacak içip?” Yarýsýný da Kýr-At’a içirdi o köpüklerin. Döndü geldi. Babasý sorduðunda dedi ki: “Sevgili pederim, köpükler geçmiþti, tutamadým...”17

Yaþar Kemal halk hikâyecileri geleneðine uymuþ, hikâyesini yer yer Köroðlu türküleriyle süslemiþtir. Onun seçtiði beþ türkünün hepsi Maraþ anlatmasý metinlerinden alýnmýþtýr18 Anlatý dilinde de Güneydoðu Anadolu aðýzlarýnýn özellikleri baskýn görünüyor. Bu olgu onun anlatmasýyla Ferruh Arsunar’ýn yayýmladýðý (Köroðlu, Ankara 1963) metin karþýlaþtýrýlýnca göze çarpýyor. Bunu, Göðceli’nin yetiþtiði yerin iliyle, Maraþlý hikâyecinin dili arasýndaki yakýnlýkla açýklamak gerekir.

Yaþar Kemal’in anlattýðý “Karacaoðlan Hikayesi”ne gelince: Burada baþka türden bir yaratma ile karþý karþýyayýz.

Karacaoðlan konusunun kaderi, halk hikâyeciliði geleneðinde Köroðlu’nunkinden farklý. Bir hikâye bütünü olarak iþlenmiþ çok az metin var elimizde. Bunlardan biri halk geleneðinden alýnmýþ gereçlerle çaðdaþ bir yazarýn halk hikâyesi biçiminde düzenlediði bir metin.19 Tümüyle halk geleneðinden derlenmiþ hikâye metni olarak tek Kýrým anlatmasý gösterilebilir.20 Ama yine de Karacaoðlan efsaneleþmiþ bir kiþi. Onun biyografyasý üzerine bilinenler þiirlerindeki ufak tefek, anýþtýrma türünden bilgilerle, sözlü gelenekte yaþayan daðýnýk menkabelerinden öteye gitmiyor21.

Yaþar Kemal anlatmasý “Karacaoðlan’ýn aþýk hikâyesi” ana çizgileriyle þöyle. (O, kahramanýný “Karaca” diye adlandýrmýþtýr.) Gurbete çýkmýþ Karaca göçmekte olan bir Türkmen obasýna rastlar. Obadan Deli Hüseyin’le dost olur. Bey kýzýnýn çökmüþ inatçý devesini, sazýnýn ve sözünün büyülü gücüyle kaldýrmayý baþarmasý Bey kýzý Elif’in ona vurulmasýna vesile olur. Bey, kýzýnýn bir serseri aþýkla seviþmesinden gazaba gelir. Oba halkýnýn Karaca’yý korumalarý sayesinde, Karaca ile Elif bir zaman gizlenerek sevdalarýný sürdürdükten sonra kaçmak ve Küçük-Alioðullarýndan bir Türkmen Beyine sýðýnmak zorunda kalýrlar. Orada Bey onlarý evlendirir ve korur. Bir gün Karaca bir düðünde saz çalarken sazýnýn teli kýrýlýr. Bunda bir uðursuzluk, bir felaket iþareti sezen Karaca hemen çadýrýna döner. Orada, Beyin yeðeni Halil’i Elif’in koynuna girmiþ bulur. Geliþinden habersiz, yatakta uyuyanlarýn üstlerine abasýný örtüp çýkar, gider, bir daha da görünmez bir yerde. Karaca’yý, kardeþliði, vefalý dostu Deli Hüseyin çok arar, bulamaz. Karaca bir maðaraya girmiþ, yitmiþtir. Ama onun zaman zaman maðaradan çýktýðý, ortalýkta görüldüðü söylentileri de duyulur. Deli Hüseyin bir gün öðrenir ki Sivas taraflarýnda bir yerde Han Mahmud adýnda bir aþýk, sevgilisiyle suda boðulmuþlar; cesetleri birbirine sarýlmýþ olarak bulunmuþ; Karaca türküsüyle bunlarý diriltmiþ. Deli Hüseyin kalkar, bu olayýn geçtiði yere giderse de Karaca’sýný bulamaz ve yollarda ölür. Elif artýk ölüm döþeðine düþmüþtür. Bir çerçiden Karaca’sýnýn haberini alýr. Son bir umutla, çerçiyi Karaca’ya gönderir. Karaca, Elif’i son bir kez görmek için obaya döner ama geç kalmýþtýr. Sazýný Elif’in mezarý baþýndaki dut fidanýna asar ve gider, kayýplara karýþýr.

Yaþar Kemal anlatmasýnda Karaca’nýn sevgilisi Bey kýzýnýn adý Elif’tir. Baþka Anadolu rivayetlerinde Elif’in yerini Karakýz, Kýrým anlatmasýnda da Ýsmikan Sultan alýyor; bu adlar Karacaoðlan’ýn þiirlerinin hiçbirinde geçmez. Yaþar Kemal, Karacaoðlan’ýn türkülerinde andýðý kýz, gelin adlarýndan Elif’i seçmiþ sevgiliye, iyi de etmiþ bence. Karacaoðlan iki güzel þiirinde anar Elif’i.

Ýncecikten bir kar yaðar
Tozar Elif, Elif diye.
dizeleriyle baþlayan birincisi, âþýkýn sevgilisiyle geçen mutlu günlerinin bir türküsü olmalý. Ýkincisi, Karacaoðlan’ýn kocalýk çaðýnda söylenmiþ olacak; gezip dolandýðý yerlerin (Antakya, Çukurova, Akçadeniz –yani Amik Gölü– Maraþ, Göksün, Keferdiz, Erciyes...) geçit resmi içinde bu kez dinmeyen bir hasretin acýsý ile anýlýyor Elif’in adý:

Erciyes’te yaðýn karlar,
Seher ile göçen iller...
Zamanýnda Elif derler
Bir küçücük gelin gördüm.

Bu iki þiirden benim anladýðým: Elif onun en büyük aþký olmuþtur. Yaþar Kemal, hepsi Karacaoðlan’ýn yayýnlanmýþ þiirlerinden seçilme 20 parça22 ile süslemiþ hikâyesini. Bu iki türküyü yerleþtirecek bir yer neden aramamýþ? Yazýk...

Yaþar Kemal’in, Karaca ile Elif romanýndaki eylem dizilerinin hemen hepsi halk geleneðinden alýnma; kimisi olduðu gibi býrakýlmýþ, kimisi üzerinde az çok oynanarak geliþtirilmiþ bunlarýn. Karacaoðlan’ýn zengin –ya da soylu bir Bey kýzýna aþýk olmasý bütün anlatmalarda ortak. Murad Uraz’ýn düzenlediði hikâyede Karakýz, sevgilisi Karacaoðlan’dan uzaklaþtýrýlýr; hasta düþer, ölür. Karacaoðlan da bir maðaraya girer, sýr olur. Bu son “kayýplara karýþma” da Yaþar Kemal anlatmasýyla halk anlatmalarýnýn ortak motiflerinden biri. Maðara, kimi anlatmalarda, “Kýrklar Maðarasý”, “Eshab-ý Kehf Maðarasý” olarak çeþitlenir. Kimi anlatmalarda ise Karacaoðlan “Geyikler”e karýþmýþtýr. Belki de onun adýndaki “Karaca” kelimesi efsanenin bu biçime girmesini sonuçlandýrmýþ.23 Türk halk inanýþlarýnda geyiklerin “Pir”i (sahibi, koruyucusu) ve kimi zaman geyik, kimi de insan biçiminde görünen varlýklara rastlarýz.

Karacaoðlan’ýn, kendisi gibi zulme uðrayýp muratlarýna ermeyen iki sevdalýyý birbirine kavuþturma motifi de sözlü gelenekten gelme. Bu “Mirze-i Mahmud” (Y. Kemal anlatmasýnda “Han Mahmud”) hikâyesinin baþlý baþýna bir epizotunu oluþturur. Dursun Kýlýç’ýn Kars anlatmasý “Mirze-i Mahmud” hikâyesinde olay þöyle geçer: Mahmud’la Mýsýrlý Esad Paþa’nýn kýzý Nigar birbirine aþýk. Bu iliþki Paþayý gazaplandýrýyor; boyunlarýný vurduracak iki sevgilinin. Ama, araya girenler, cezayý hafiflettiriyorlar: Paþa, kýzý ile sevgilisini bir sandýða koyup deryaya attýrýyor. Bütün davranýþlarý ile Kerem’in Sofu’suna Yaþar Kemal’in Deli Hüseyin’ine benzeyen, Mahmud’un kardeþi Kanber kardeþini yitirmenin acýsý ile daðlara düþüyor. Hýzýr ona Karacaoðlan’a baþvurmasýný öðütlüyor; Karacaoðlan geyiklere karýþmýþ... Kanber Geyiklere sesleniyor; içlerinden biri, insan biçimine dönüþüp Kanber’in yanýna geliyor. Bu Karacaoðlan’dýr. Birlikte deniz kenarýna varýyorlar.

Karacaoðlan sazýný kýyýdaki kumlara gömmüþ, sâzý orada bozulmadan kalmýþ; bunu hayra yoruyorlar. Nitekim Mahmud’la Nigarý Mansýrlý Þahýnýn adamlarý sandýkla bulmuþlar, karaya çýkarmýþlar. Karacaoðlan, bir türkü ile Tanrýya yalvarýyor, onun sözleri ve o sýrada beliren bir Derviþin de kerameti ile iki sevdalý diriliyorlar.24 Y. Kemal anlatmasýnda “sandýk” motifi yok; Bey, Han Mahmud’u denizde boðdurur, Nigar da sevdiðinin ardýndan kendini sulara atar ve boðulur. Y. Kemal’in hikâyesinde bir baþka çeþitlenme Derviþ motifinin bir yana býrakýlmýþ olasýdýr, aþýklarýn dirilmeleri sadece Karacoðlan’ýn türküsüne baðlanmýþtýr.

Karýsýný yabancý biriyle yatmýþ gören Karacaoðlan’ýn yerini yurdunu terk edip bir daha görünmemek üzere çekip gitmesi Yaþar Kemal’in hikâyesinde önemli yeri olan bir epizottur. Bu eylemler dizisini de baþka halk anlatmalarýnda buluruz. Kýrým anlatmasýnda Karacaoðlan’ýn aslý Belgrad’lý, adý Ýsmail’dir. Rüyasýnda Ýsmikan Sultan’a aþýk olur. Onun yaþadýðý þehre varýr. Orada Murad Paþa adýnda kahve iþleten biriyle dost olur. Zengin tüccar, Murad Paþa’nýn araya girmesiyle kýzý Ýsmikan’ý Karacaoðlan’a vermeye razý olur. Murad Paþa Karacaoðlan’a bir konak yaptýrýr. Bir gece, konaktaki Arap, Ýsmikan Sultan uyurken habersiz onun koynuna girer. Onlarý bu durumda gören Karacaoðlan, karýsýný Arab’ýn suç ortaðý bilerek, beddua eder, çýkýp gider. Ýsmikan Sultan, bu kargýþýn etkisiyle yataða düþer, vücudunda onulmayan yaralar çýkar. Þifasý, Karacaoðlan’ýn hayýr duasýna baðlýdýr. Ýsmikan’ýn eski niþanlýsý Karacaoðlan’ý arayýp bulur. Ona karýsýnýn günahsýzlýðý anlatýlýr, Karacaoðlan’ýn Tanrýya yalvarmasýyla Ýsmikan iyileþir; ve iki aþýk yeniden birbirine kavuþmuþ olurlar.25

Yaþar Kemal anlatmasýnda Karaca’nýn yerini yurdunu býrakýp gitmesine sebep, karýsý Elif’in koynunda bir gece Küçük Alioðlu’nun yeðeni Halil’i bulmasýdýr. Bu Karaca’yý yýkar, ama bunda Elif’in hiç suçu yoktur. O, þýmarýk, azgýn Bey yeðeninin þantajýna boyun eðmek zorunda kalmýþtýr; þöyle ki: Elif’i baþtan çýkarmak için etmediðini koymamýþ; sonunda arzusuna eriþemeyince kadýna: “Bir þartla senden soðurum. Bir gece varýr, senin yanýnda, sana dokunmadan yatarým. Sana elimi bile sürmem” diyor. Elif de, baþka çaresi kalmayýnca buna razý oluyor.

Kýrým anlatmasýnda, hayin Arab’ýn koynuna girdiðinden Ýsmikan Sultan’ýn hiç haberi olmamýþtýr. Benim Çukurova’da –Ceyhan ilçesine baðlý Ýmren köyünde derlediðim anlatma daha gerçekçi bir biçim almýþ, Karacaoðlan’ýn yeðeni Gök Yusuf dayýsýnýn karýsýna aþýk. Karacaoðlan, bir düðünde saz çalmak üzere obadan ayrýldýðý bir gece Gök Yusuf kadýný kandýrýyor; birlikte yatýyorlar. Düðünde birden sebepsiz, sazýnýn teli kýrýlan Karacaoðlan bunda bir uðursuzluk bir felaket seziyor; evine dönüyor, karýsý ile Yusuf’u boyun boyuna yatar görünce üstlerine kürkünü atýp düðün yerine dönüyor. Ertesi günü, karýsýna iki türkü ile içini döktükten sonra býrakýp gidiyor. Bu olaydan sonra o, kendisiyle “dokuza kadar hangi kýz atýþabilirse (yani, türküsüne dokuz bent bir türkü ile cevap verebilirse) ancak onunla evlenmeye ahd etmiþ; böyle bir kýza rastlayamadýðý için de bir daha hiç evlenmemiþ.26

Bu son anlatmada Yaþar Kemal’inki ile ortak bazý öðeler seziliyor: Kadýnýn oynaþý Karacaoðlan’ýn yeðenidir; Y. Kemal anlatmasýnda Beyin yeðeni. Ýki anlatmada da, baþýna gelecek felaketi Karacaoðlan’a sazýn telinin kýrýlmasý haber verir. Yaþar Kemal bu epizotu dinlediði bir rivayetten olduðu gibi mi almýþtýr, yoksa üzerinde oynamýþ mýdýr kestiremiyorum.

Yaþar Kemal’in anlatmasýnda aþk hikâyesi, sevgilisinin mezarý baþýna gelen Karaca’nýn sazýný asýp gitmesiyle sona erer. Bu motif de halk geleneðinde deðiþik biçimler almýþ olarak yaþýyor. Akþehirli Ahmed Hamdi Efendi adýnda birinin býraktýðý 1292 H. (1875) tarihli bir defterde, Karacaoðlan’ýn Maraþ yöresinde Çezel yaylasýnda 96 yaþýnda öldüðü, tenha bir pýnar baþýna gömülmüþ ve sazýnýn da çürüyünceye kadar mezarýnýn baþý ucundaki aðaçta asýlý kalmýþ olduðu rivayeti aktarýlmýþtýr.27 Mut ilçesine baðlý Çukurbað köyü yakýnýnda bir tepede Karacaoðlan’ýn, karþý tepede de sevgilisi Karacakýz’ýn mezarlarý diye inanýlan yerlerin gösterildiðini ben 1967’de bu köye gittiðim zaman öðrenmiþtim. Cahit Öztelli de o yöre halkýnýn ziyaret ve adak yerleri olarak kutsalladýklarý bu iki tepe üzerine tamamlayýcý bilgiler vermiþtir. Tepede bir maðara varmýþ; Karacaoðlan, sað iken bu maðarada otururmuþ; ölürken orada bir cönkünü býrakmýþ.28 Bu son anlatmada sazýn yerini cönk alýyor. Yukarýda özetlediðim Mirze-i Mahmud hikâyesinde, Karacaoðlan’ýn sazýný deniz kýyýsýnda kumlara gömdüðü anlatýlýr; “saz orada bozulmadan kalmýþ” denir. Yaþar Kemal, çeþitli biçimlere bürünmüþ bu simgeyi örten perdeyi, örslemekten korkar gibi usulca aralayarak hikâyesini baðlýyor: “Karaca, mezarýn baþýndaki o dut fidanýna sazýný astý. Baþýnda bekleyen adama: ‘Bu saz burada kýyamete kadar kalacak’ dedi, oradan ayrýldý. Adam, Karacaoðlan’ýn ne demek istediðini anlamýþtý.”

Yaþar Kemal’in, yalnýz Köroðlu ve Karacaoðlan hikâyelerinde deðil, bütün yazdýklarýnda halk geleneðinin türlü konularýna, sözlü edebiyat kadar halk yaþamýnýn, halk kültürünün çeþitli yönlerine iliþkin yýðýnla bilgi var: Ýnanýþlar, töreler, törenler, atasözleri, deyimler, tekerlemeler, alkýþlar, kargýþlar, vb. Onun neleri, ne ölçüde gelenekten olduðu gibi aktardýðý, bunlardan esinlenerek ve güçlenerek, kendi yazar ve sanatçý kimliði ile bu geleneði ne ölçüde, nasýl aþtýðý sorunlarý üzerinde araþtýrmalar çaðdaþ Türk edebiyatýnýn bir yönünü öðrenme çabasýnda çok yararlý olur. Ben bu türden bir giriþime birkaç örnek vermekle yetindim. Umarým ki, dilbilimi, edebiyat, etnoloji vb. alanlarýndan böyle bir giriþimi yürütme heveslileri, örneðin doktora tezlerine konu arayan gençler çýkar da, benim bu küçük denemem bir iþe yaramýþ olur.

NOTLAR

1 Bu hikâyelerin adlarý için bk. P.N. Boratav, Halk Hikayeleri ve Halk Hikayeciliði, Ankara 1946, s. 312
2 Azra Erhat, Sevgi Yönetimi. Ýstanbul 1976, s. 256-257
3 P.N. Boratav, Halk Hikayeleri... s. 34, 77, 329, v.d.
4 Akþam Gazetesi 28.1.1966
5 Azra Erhat, Sevgi Yönetimi, s. 261-252
6 Kaþak: çalý gibi
7 Gölük: yük hayvaný.
8 Eðme: Kara çadýra bitiþik, bükülmüþ, eðilmiþ dallardan yapýlma, hayvanlar için, üstü çulla örtülü sýðýnak.
9 Yaþar Kemal, Kimsecik, Cumhuriyet gazetesi, 18.1.1980
10 P.N. Boratav, Halk Hikayeleri, s. 262-263.
11 Pertev Naili (Boratav), Köroðlu Destaný, Ýstanbul 1931, s. 8 vd.
12 Bak: Pertev Naili, Köroðlu Destaný, s. 8, 21, 23, 24, 58-60; Ali Özder, Artvin Folkloru, Ank. 1970, s. 18-19; Yusuf Gül, “Doðu Anadolu Efsaneleri” Türk Folklor Araþtýrmalarý, sayý 339, 1977, Ali Rýza Yalgýn, Cenupta Türkmen Oymaklarý, V. Ankara 1935, s. 98
13 Pertev Naili, Köroðlu Destaný, s. 77
14 P.N. Boratav, Halk Hikayeleri, s. 179 vd.
15 Yaþar Kemal, Üç Anadolu Efsanesi, Ýstanbul 1971, s. 96 vd.
16 Pertev Naili, Köroðlu Destaný, s. 24, 62, 84; P.N. Boratav, Halk Hikayeleri, s. 250-251; Ferruh Arsunar, Köroðlu, Ankara 1963, s. 27-28
17 P.N. Boratav, Halk Hikayeleri, s. 250-251
18 Pertev Naili, Köroðlu Destaný, s. 159 v.d. Yaþar Kemal’in aldýðý türküler bu kitapta þu numaralardadýr: 2, 3, 7, 8, 131
19 M.U. (Murad Uraz), Karacaoðlan ile Karakýz, Ýstanbul 1939, Ayrýca bak.: P.N. Boratav, Halk Hikâyeleri, s. 174, not 187; Murad Uraz’ýn bu ilk denemesinden sonra Karacaoðlan Hikayesi’nin ayný yöntemle düzenlenmiþ birçok baskýlarý yapýldý: Murad Uraz-Selami Münir Yurdatap, Karacaoðlan ile Karakýz, Ýstanbul 1941; Muharrem Zeki Korgunal, Karacaoðlan, Ýstanbul 1952; Rasih Yukay, Karacaoðlan ile Benlikýz, Ýstanbul 1954; XXX, Karacaoðlan ile Benlikýz, Ýstanbul 1959, 1965, 1968; Fevzi Gürgen, Karacaoðlan ile Yayla Güzeli, Ýstanbul 1967, 1971; Murad Uraz, Karacaoðlan ile Karakýz, Ýstanbul 1970; Muharrem Zeki Korgunal, Karacaoðlan’ýn Aþk Maceralarý, Ýstanbul, 1959, 1966, 1968, 1970, 1972. Bunlara bir de Âþýk Ali Ýzzet Özkan anlatmasý bir Karacaoðlan hikâyesini eklemeliyiz; “Karacaoðlan’ýn Erzurum Seyahati” baþlýðýný taþýyan bu metin Ahmed Adnan Saygun’un Karacaoðlan: Yeni Bilgiler Bir Rivayet (Ankara 1952) adlý kitabýnda yayýmlanmýþtýr. Krþ.: Ýlhan Baþgöz, Ali Ýzzet Özkan Ankara 1979, s. 6, 39
20 W. Radloff, Proben der Volksliteratur der türkischen stamme VII.: Die Mund Halk Hikayeleri, s. 184, 185
21 Cahit Öztelli, Karacaoðlan: Bütün Þiirleri, Ýstanbul 1970, s. XVII v.d.
22 Bu þiirler Yaþar Kemal anlatmasýndaki sýra ile Cahit Öztelli’nin kitabýnda Karacaoðlan Bütün Þiirleri þu numaralardadýr: 175, 45, 288, 168, 31, 143, 440, 131, 417, 241, 224, 89, 63, 320, 386, 387, 342, 238, 171. Yaþar Kemal’in kitabýna koyduðu (s. 197) ve “Han Mahmud” hikâyesinin bir anlatmasýndan alýnmýþ olduðunu sandýðým dörtlük bu listede yoktur.
23 Bk.: P.N. Boratav, Halk Hikayeleri, s. 168, not. 183
24 P. N. Boratav, Halk Hikayeleri, s. 41, 91, 93, 166, 168. Hikayenin Âþýk Dursun Kýlýç anlatmasý benim arþivimdeki yayýnlanmamýþ metinler arasýndadýr. Ýlhan Baþgöz’ün incelediði bir Türkmenistan anlatmasý “Karacaoðlan hikâyesi”nde Karacaoðlan, Mansur Padiþahýn oðlu görünüyor; bak.: Ulusal Kültür dergisi, sayý 4, 1974, s. 123, 134
25 Kýrým anlatmasý Karacaoðlan hikâyesinde “Ýsmikan Sultan’ýn vücudunu yaralarýn kaplamasý” motifinin oluþmasýný, Karacaoðlan’ýn “sýracalar çýksýn nazik teninde” dizesini içeren bir kargýþ þiirinin etkilemiþ olacaðý düþünülebilir. Bak.: P.N. Boratav, Halk Hikayeleri, s. 149, 150. Bu þiirin tam metni C. Öztelli, Karacaoðlan, No. 218
26 P.N. Boratav, “Çukurova’da folklor derlemeleri”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coðrafya Fakültesi Dergisi V, 1947, sayý 3, s. 272-273
27 Ý. Aczi Kendi, “Karacaoðlan” Konya dergisi, s. 46, 1942, C. Öztelli, Karacaoðlan, s. XXIII-XVI; Ahmet Hamdi Efendi’nin bu notlarýndaki bilgilerin Karacaoðlan anlatmalarý ile iliþkileri üzerinde Ýlhan Baþgöz 1949 yýlýnda Ankara Dil ve Tarih Coðrafya Fakültesi’nde savunduðu doktora tezinde (“Biyografik Halk Hikâyeleri”) durmuþtur. Yayýnlanmadan kalmýþ olan bu incelemenin bir özeti: “Turkish Folk Stories About the Lives of Minstrels” Journal of American Folklar, cilt 65, 1952,
s. 331-339; Karacaoðlan’la sevgilisi Karakýz’ýn muratlarýna eremeden ölmüþ ve karþýlýklý iki tepeye gömülmüþ olduklarý üzerine bir anlatma da: Ýshak Refet (Iþýtman), Karacaoðlan, Ankara 1932, s. 35
28 C. Öztelli, Karacaoðlan, s. XV

Bilim ve Sanat, Þubat 1982, sayý 14, s. 9-15.

38 Olaylarý

16/10/2008 · Kategori: Edebiyat Arastirmalari

38 Olaylarý

Rüþtü Asyalý ile birlikte, Nâzým Hikmet üzerine 'Ben Bir Ýnsan' adýyla bir oyun düzenlemiþtik. Nâzým Hikmet'in doðum günü 15 Ocak 1901 olarak benimsenmiþtir. Doðumunun 100. yýlýnda, 15 Ocak 2001'de, Ankara'da Þinasi Sahnesi'nde izleyicinin ilgisine sunulan oyun, üç yýl boyunca, Devlet Tiyatrosu'nun deðiþik sahnelerinde tam bir dolulukla oynandý. Rüþtü Asyalý gibi bir karakter oyuncusu; bir yandan, masal kahramaný Keloðlan'la Ýsmail Dümbüllü ödülünü alýrken, öte yandan, þiirlerini, yaþadýðý dönemleri yorumlayarak Nâzým Hikmet'i yeniden yaþattý.

Mustafa Þerif Onaran

KARADUT

11/10/2008 · Kategori: Siir Tahlilleri

KARADUT

Karadutum, çatal karam, çingenem

Nar tanem, nur tanem, bir tanem

Aðaç isem dalýmsýn salkým saçak

Petek isem balýmsýn aðulum

Günahýmsýn, vebalimsin.

Dili mercan, dizi mercan, diþi mercan

Yoluna bir can koyduðum

Gökte ararken yerde bulduðum

Karadutum, çatal karam, çingenem

Daha nem olacaktýn bir tanem

Gülen ayvam, aðlayan narýmsýn

Kadýným, kýsraðým, karýmsýn.

Sigara paketlerine resmini çizdiðim

Körpe fidanlara adýný yazdýðým

Karam, karam

Kaþý karam, gözü karam, bahtý karam

Sýla kokar, arzu tüter

Ilgýt ýlgýt buram buram.

Ben beyzade, kiþizade,

Her türlü dertten topyekün azade

Hani þu ekmeði elden suyu gölden.

Durup dururken yorulan

Kibrit çöpü gibi kýrýlan

Yalnýz sanat çýkmazlarýnda baþýný kaþýyan

Artýk otlar göstermelik atlar gibi bedava yaþayan

Sen benim mihnet içinde yanmýþ kavrulmuþum

Netmiþ, neylemiþ, nolmuþum

Cömert ýrmaklar gibi gürül gürül

Bahtýn karýþmýþ bahtýma çok þükür.

Yunmuþ, yýkanmýþ adam olmuþum
 

Karam, karam

Kaþý karam, gözü karam, bahtý karam

Sensiz bana caným dünya haram olsun.

BEDRÝ RAHMÝ EYÜBOÐLU

Fahriye Abla

11/10/2008 · Kategori: Siir Tahlilleri

Fahriye Abla

Hava keskin bir kömür kokusuyla dolar,
Kapanýrdý daha gün batmadan kapýlar.
Bu, afyon ruhu gibi baygýn mahalleden,
Hayalimde tek çizgi bir sen kalmýþsýn, sen!
Hülyasýndaki geniþ aydýnlýða gülen
Gözlerin, diþlerin ve ak pak gerdanýnla
Ne güzel komþumuzdun sen, Fahriye Abla!

Eviniz kutu gibi küçücük bir evdi,
Sarmaþýklarla balkonu örtük bir evdi;
Güneþin batmasýna yakýn saatlerde
Yýkanýrdý gölgesi kuytu bir derede.
Yaz, kýþ yeþil bir saksý ýtýr pencerede;
Bahçende akasyalar açardý baharla.
Ne þirin komþumuzdun sen, Fahriye Abla!

Önce upuzun, sonra kesik saçýn vardý;
Tenin buðdaysý, boyun bir baþak kadardý.
Ýçini gýcýklardý bütün erkeklerin
Altýn bileziklerle dolu bileklerin.
Açýlýrdý rüzgârda kýsa eteklerin;
Açýk saçýk þarkýlar söylerdin en fazla.
Ne çapkýn komþumuzdun sen, Fahriye Abla!

Gönül verdin derlerdi o delikanlýya,
En sonunda varmýþsýn bir Erzincanlýya.
Bilmem þimdi hâlâ bu ilk kocanda mýsýn,
Hâlâ daðlarý karlý Erzincan’da mýsýn?
Býrak, geçmiþ günleri gönlüm hatýrlasýn;
Hâtýrada kalan þey deðiþmez zamanla,
Ne vefalý komþumuzdun sen, Fahriye Abla!

Kaynak: Modern Turk Siiri, Ahmet Necdet, Broy 1993

CAHÝT SITKI TARANCI'NIN ÜNLÜ "35 YAÞ" ÞÝÝRÝ

11/10/2008 · Kategori: Siir Tahlilleri

CAHÝT SITKI TARANCI'NIN ÜNLÜ "35 YAÞ" ÞÝÝRÝ