Cemal Süreya’nın çocukluğuna inmek

15/10/2009 · Kategori: Inceleme

Cemal Süreya’nın çocukluğuna inmek

GONCA ÖZMEN
Yapıtı bağımsız bir nesne olarak gören “yeni eleştiri” anlayışına karşın; psikanalitik yaklaşım, eleştiriyi sanatçı ile yapıtı arasındaki ilişki üzerine odaklandırır. Freud’a göre bu ilişki doğrudandır ve yazarın/şairin fantezileriyle metni özdeştir; ancak bunlar metinde örtülü bir biçimde ortaya konur.
Bu bağlamda yazarın/şairin yaşamı, kişiliği, iç dünyası ya da bilinçaltı anlaşılmaya ve onun hangi iç dinamiklerle neyi, nasıl ve neden öyle yazdığından yola çıkılarak yapıtı bu doğrultuda çözümlenmeye/yorumlanmaya çalışılır.

Yusuf Alper de Psikodinamik Açıdan Cemal Süreya ve Şiiri – Annem Çok Küçükken Öldü adlı kitabında “şairin hayatı şiire dahil”, “insan anılarıdır” diyen ve şiirlerinde otobiyografik özellikler bulunan Süreya’nın şiirine psikodinamik açıdan yaklaşmış. Çünkü Alper, Octavio Paz dahil birçok yazar gibi, bir şairin biyografisinin onun şiirini anlayabilmek bağlamında önemli ipuçları verdiğini düşünenlerden. Şairin yaşantısından şiirine yansıyanları incelerken onun günlüklerini, mektuplarını, denemelerini de dikkate almış ve yakınlarının, dostlarının tanıklıklarına başvurmuş. Şairle tanışıklığına ve söyleşiler yapmış olmasına ek olarak Alper’in hem psikiyatr hem de bir şair olması yorumlarını güçlendirmiş.

Şiirle yaşam arasındaki bağ

1950’li yıllarda Freud düşüncesi ve Varoluşçuluk felsefesinin ülkemizde yaygınlık kazanmasıyla, bilinçdışının II. Yeni şiirinde yoğun bir biçimde kullanılmaya başlandığına değinen Alper; bu nedenle II. Yeni şairlerini psikodinamik açıdan değerlendirilmeye en uygun şairler olarak görür. Ayrıca Ahmet Haşim’den başlayarak Didem Madak ve Nilay Özer’e Türk şiirinde psikanalitik yaklaşıma uygun bulduğu şairlerin adlarını sayar. Şiiri otobiyografik özellikler içerse bile bir “sanatçıyı bire bir yansıtması”nın söz konusu olmadığını da belirtir.

Cemal Süreya şiirinin daha derinlikli anlaşılmasına yardımcı olmayı amaçlayan Alper; şairin yaşamı ile şiirlerini inceleyerek, ikisi arasında bağlantı kurmaya çalışır. Ona göre, şairin benliğini anlayabilirsek, şiirlerinde okuyana kapalı, zor ya da belirsiz gelen kimi noktaları kavrayabiliriz. Şair, narsizmini nasıl şiirsel yaratıya dönüştürmüş? İmgeleri, gerçekleşmeyen/doyurulmayan hangi isteklere, fantezilere dayanmakta? Şiirlerinin izlekleri, kullanılan dil ile şairin yaşantı ve kişiliği arasında nasıl bir bağ kurulabilir? Psikanalizin, görünen davranışların derinlerinde yatan nedenleri bulmaya ve anlamaya çalışması gibi; bir şiirin anlaşılabilmesi için de yan anlamlardan mecazlara, uzak çağrışımlara, doğrudan söylenmemekle birlikte dolaylı olarak sezinlettiklerine ya da söylemediklerine uzanmak ve şiirin derinliklerine sinmiş duygu ve düşünceleri dikkate almak gerekir. Çünkü şiirde çoğu zaman soyutlama, dolaylı ve sembolik anlatım söz konusudur.

Alper, klasik Freudyen bakışın eksiklikleriyle ilgili bilgiler verir, bunları eleştirir ve çağdaş psikanalitik yaklaşımları dikkate alarak, daha geniş açılı bir bakışla ele alır Süreya’nın şiirini. Örneğin, klasik psikiyatrinin yaratıcılığı sanki psikopatolojik bir süreçmiş gibi yanlış anladığını ve bunun normalle nevrotik arasında yeterli bir ayrım yapılamamasından kaynaklandığını vurgular. Sanatçıları mutsuz insanlar sayan ve fantezileri doyumsuzluğa bağlayan Freud’un aksine; o, mutlu insanların da fantezi kurduğunu ve sanatçılara büyük saygı duymasına karşın Freud’un yaklaşımının estetik değerlendirmeden yoksun olduğunu belirtir.

Alper’in belli kavramlardan, yaklaşımlardan ve düşünürlerin görüşlerinden doğrudan alıntılar yapmak yerine; onları bir-iki cümleyle, daha kolay anlaşılabilecek bir biçimde özetleyip ilgili kaynağı belirtmesi, okuyucu için büyük kolaylık sağlıyor. Yine de okuyucunun, az da olsa, psikoloji, psikiyatri ve psikanalizin çeşitli terim, kavram ve yaklaşımlarıyla ilgili ön bilgi sahibi olması gerekiyor. Kitapta verbal, somatik, epigenetik, odipal, intrapsişik çatışma, borderline örgütlenme, Kohutçul yaklaşım, nesne ilişkileri kuramı, benlik/kendilik psikolojisi benzeri kavram ve terimlere, kuram ya da yaklaşımlara ve H. Kohut, G. O. Gobard, D. W. Winnicott gibi düşünür adlarına sıkça rastlanıyor. Örneğin şairin kişilik gelişimi, Freud’un id-ego-superego; psikoseksüel gelişim dönemleri oral, anal, odipal terimleriyle açıklanıyor.

Altı yaşında bir çocukken çok sevdiği ve genç bir kadın olan annesinin ölümüyle sarsılan Cemal Süreya; bunun ardından gelen sürgün (ailesi, 1938’de Yasak Bölgeler Kanunu’na muhalefet suçundan Bilecik’e sürülerek, orada zorunlu iskan cezasına çarptırılmıştır), üvey annesinin zalimce tutumu, etnik kökeni (Kürt oluşu) nedeniyle okul arkadaşlarınca hor görülmesi benzeri olay ve tutumlarla iyice örselenmiştir. Utangaçlık, kırılganlık ve alıngan duyarlılık, kişilik özellikleri arasında yer etmiştir. Ortak mallarını üstüne geçirerek ailesini yoksul bırakan çok güvendiği amcası ve yakın dostlarından gördüğü ihanetler onda büyük düş kırıklıkları yaratmış; bu depresif süreçte nevroz kısır döngüsüne girmekten, edebiyata ve şiire yönelerek kurtulmuştur. Alper, şairin yaşantısının bu yönünü “sanatçı oluşunun temel güdüleyicisi” sayar. Cemal Süreya şiirindeki erotizm, ironi ya da humoru da onun utangaçlığını ve aşağılanmasını ödünleme; şairliğini de savunma düzeneklerinden yüceltmeyi kullanması olarak görür.

Şairin küçük yaşta annesini kaybetmesi, Alper’e göre, onun için “en önemli yaşam olayı”dır; “temel örselenim (travma)” nedenidir. Bu yüzden “Cemal Süreya’nın da tüm yazdıklarının aslında baştan sona anne kaybına yakılan ağıt olduğu düşünülebilir.” der. “Şiir Süreya’nın annesidir. Onun annesi yerine geçmiş”tir yorumunu getirir. Yayımlanan ilk şiiri “Şarkısı Beyaz” onun anne sevgisini ve bu ölümden duyduğu üzüntüyü dışa vurur: “Saçlarını koynumda saklıyorum / Arada bir ağlamak için”. Anne kaybı, “acıları hep içimde taşıdım” diyen şairde, depresif duygulanımlar yaratmış, yaşamını öylesine etkilemiştir ve bu konuda öylesine duyarlıdır ki, sevgilisinin terk etmesi dahil her türlü kayıp ve yitirmeler annesini çağrıştırdığı için onu çok sarsmıştır. Doyurulmamış anne sevgisi ve ölümünden sonra içine saplanan yalnızlık duygusu sonucu kendisine ilgi/sevgi gösteren, “düğmesini diken bütün kadınlarla” evlenmesinde etkili olmuştur. Anne yoksunluğu nedeniyle ödipal duyguların ön plana geçmiş olabileceğine değinen Alper, Süreya’da Oidipus kompleksinin olup olmadığı, babasının ölümünden dört yıl önce yazmış olduğu “Sizin Hiç Babanız Öldü Mü” şiirinin klasik Freudyen bakışla açıklanıp açıklanamayacağı üzerinde durur.

Yaratıcılıkla ruhsal bozukluklar (deha ile delilik) arasında ilişki kurmak, İtalyan psikiyatrist Cesare Lombrasso’dan bu yana devam etmiş; Freud da yaratıcılığın kişinin içsel çatışmalarından kaynaklandığını ileri sürmüştür. Alper ise kitabın “Cemal Süreya ve Depresyon” adlı son bölümünde, zaman zaman depresif yaşantıları olsa da şairi bir depresyon hastası olarak ele almaz. Yaşamının son dönemlerinde alkole yönelip onu bir yatıştırıcı, kaygı giderici olarak kullanmasında, son dönem şiirlerinde ölüm ve intihar gibi izlekleri daha sık işlemesinde; özellikle oğlunun davranışları nedeniyle onunla çatışmalarının, üzüntü ve kendini sorumlu tutmasının yarattığı depresyonun etkisi üzerinde durur. Özellikle anlamın duyumsatmalara, çağrışımlara, yan anlamlara ve söylenmeyenlere de uzandığı şiirde, gösteren ile gösterilen arasında birebir anlamsal bağlantı kurma olanağı olmamakla birlikte Alper’in kitabı, Cemal Süreya şiirini daha derinden anlama ve çok yönlü, geniş açılı yorumlar için yeni açılımlar getirmesi bakımından dikkate değer bir çalışma.
Kitap Zamanı/Sayı: 39

MEHMET H. DOĞAN'DAN SON OKUMALAR'IM Gonca Özmen
(Virgül Sayı:122 Eylül)

Eleştiri, geçmişten günümüze yazınımızın önemli bir sorunu/eksikliği olarak görülmektedir. Bu alanda yazan değerli adlardan biri olan Mehmet H. Doğan’ı, 17 Şubat 2008’de kaybettik. Onun eksikliğinin şiir dünyamızda yarattığı boşluk, ölümünden kısa bir süre sonra, Mayıs 2008’de İkaros Yayınları arasında çıkan iki kitabıyla giderilmeye çalışıldı: Türk Şiirinden Son Okumalar ve İkinci Yeni Şiir.

Türk Şiirinden Son Okumalar’da Mehmet H. Doğan’ın daha önce yayımlanmış kitaplarına girmeyen yazıları bir araya getirilmiş. Üç bölümden oluşan kitabın “Şiir Defteri” adlı ilk bölümünde çağdaş şiirimiz üzerine; adı, Haşim Çatış’ın ölümünü konu alan denemeye dayandırılan ikinci bölümünde -“Bir Şair Ölmüş Diyeler”- Nazım Hikmet, Halikarnas Balıkçısı, Melih Cevdet Anday, Necati Cumalı, Edip Cansever, Haydar Ergülen, Metin Altıok, Behçet Aysan ve şiirleri üzerine yazılara yer verilmiş. Son bölümde ise Nurullah Ataç, Orhan Burian, Eser Gürson ile ilgili denemeleri, şair ve yazarlarla onların metinlerini/yapıtlarını değerlendirip yargılayan eleştirmenlerin düşmanlığına gönderme yapan aynı adlı bir yazının da bulunduğu “Düşman Kardeşler” başlığı altında toplanmış.

ŞİİR ELEŞTİRMENİ

Başlangıçta, sanat sorunları, yazın kuramı, bazı düzyazı yapıtlar üzerine yazdıkları bir yana bırakılırsa Mehmet H. Doğan, şiir üzerine DE yazan bir eleştirmen değil; son yıllarda ağırlıklı olarak, yalnızca şiirle ve özellikle GÜNÜN ŞİİRİ ile ilgili eleştiri, inceleme ve eleştirel denemeler yazan biriydi.“Şiir Eleştirmeni Ataç” başlıklı yazısından yola çıkarak, onun için de “Şiir Eleştirmeni Doğan” diyebiliriz. Yüzlerce derginin yayımlandığı, binlerce kişinin şiir yazdığı bir ortamda günün şiirini yakından izlemek, büyük bir özveri, çaba ve dikkati gerektirir. Ayrıca, genç şairlerin şiirlerini değerlendirmek, yazılmakta olan güncel şiirin geleceğini, gelişim ve değişiminin yönünü görebilmek/kestirebilmek; derin şiir bilgisi yanında, gelişmiş bir estetik beğeniyi de zorunlu kılar. Çünkü, Füsun Akatlı’nın dediği gibi, “Şiir üzerine yazmak, Rus ruleti oynamak gibidir.” (Yaz Başına Neler Gelir, Ada Yay., İst., 1980, s. 83.) Memet Fuat’ın 1985’te yayımlanan ve çağdaş şiirimizle ilgili, ilk akla gelen antolojilerden olan Çağdaş Türk Şiiri Antolojisi’nde bile 1970 sonrası şiirine yer verilmemiştir. Doğan ise 2001’de yayımlanan üç ciltlik Yüzyılın Türk Şiiri 1900-2000 antolojisinde güncel şiiri dışarıda bırakmaz. 1993’ten 2003’e (2001 hariç) hazırladığı on Şiir Yıllığı, onun on yıl boyunca, şiiri günü gününe izlediğinin, bu nedenle de yazdıklarının/seçtiklerinin çok yoğun okumalara ve titiz incelemelere dayandığının göstergeleridir. Yıllıkları, aynı zamanda diğer yıllık hazırlayanlar için kaynak/örnek oluşturmuştur. Bu bağlamda Doğan’ın değerlendirme ve eleştirileriyle günümüz şiiri ve şairleri üzerindeki etkisi yadsınamaz.


ŞİİR İÇİN / ŞİİRDEN YANA

Toplumumuzdaki genel eğilime paralel olarak, sanatçılarımız eleştiriye pek açık değillerdir. Özellikle de edebiyatçılarımız ve şairlerimiz... Başta yıllıkları ve Yüzyılın Türk Şiiri 1900-2000 antolojisi olmak üzere, çoğu eleştirisi/eleştirel denemesi; yıllıklarına/antolojisine şiirlerini almadığı ya da yazılarında şiirlerini övmeyip eleştirdiği şairlerce kaba, kırıcı hatta hakaret ve saldırı sayılabilecek büyük tepkiler almasına karşın o; ilkelerinden, iyi bulduğunu/doğru bildiğini seçmekten/yazmaktan çekinmemiştir. “Nasıl hoyrattır bu edebiyat dünyası!” (s. 117) diyen Doğan, edebiyatın/şiirin sorunlarını ele alırken, “iyi şiir”i seçerken ve değerlendirirken estetik ölçütü önceleyerek, şiirin politik/ideolojik sanat dışı yönsemelerini önemli görmemesi, güdümlü edebiyata karşı tutumu nedeniyle eleştirilmiş; toplumcu şair ve şiirleri yok saymak, onlara göz yummakla ya da sırtını dönmekle suçlanmıştır. Bu konuda, kısaca şöyle der: “Benim ölçütüm şiirin kendisi.” (s. 50) O, şiir yazmayı bırakışı konusunda bile, “şiire duyduğum saygıdandır,” (Birikime Dayanmak, Aydın Yayınevi, İzmir, Eylül 1979, s. 2.) diyen bir eleştirmendir. Yazdıklarında daima tarafsız kalma kaygısı taşıyan Doğan, “Eleştirmenliğin yazılı olmayan, olmazsa olmaz yasalarından en başta geleni, yansızlığı, hatır-gönül dinlemezliği olmak gerekir,” (s. 155) vurgusunu yapar. Bir başka yazısında da doğru bildiği çizgiden hiç şaşmadığını dile getirir: “Tek ölçümün, her zaman olduğu gibi, şiir olmasına büyük özen gösterdim. Dost-ahbap ilişkisinden etkilenmemeye çalıştım. (…) Sanata, yazına karşı sanatdışı dayatmalara hep direndim.” (Şiir ve Eleştiri, YKY, İst., Şubat 1998, s. 124-220.) Ona göre, eleştirmenin sorumluluğu yazarlara/şairlere, ideolojilere/politik …izm’lere karşı değil; yazınsal metinlere/yapıtlara karşıdır. Örneğin, bazı toplumcu yazar ve şairlerin yaptığı eleştirilere aldırmaksızın, İkinci Yeni’nin şiirimiz için önemini toplumsal, ekonomik, kültürel yapımızdaki değişimlerle, tarihsel bağlantıları içinde -yalnızca teknik ve biçimiyle ya da özüyle değil, çağıyla, içinde yeşerdiği toplumla ilişkilendirerek- ele alıp değerlendirmiştir. 70’li yılların politik/slogancı şiirine ise soğuk ve uzak durmuştur. Kısaca, Doğan daima estetik değer taşıyan gerçek sanatsal metinlerin/yapıtların yanında yer almış, onları savunmuştur.

ZOR ZANAAT/SANAT: ELEŞTİRMENLİK

“Eleştirmen: O Sefil Yaratık”, “Yazınımızın Günah Keçisi: Eleştirmen” adlı denemeler de yazan Doğan, yazının “en belalı dalı” olarak gördüğü şiir üzerine yazmanın, şair/yazarın hep övgü beklentisinin, “kimsenin övgücüsü olmadan” eleştiren kendisine karşı saldırıları da getirdiğini söylüyor Feridun Andaç’la yaptığı bir söyleşide. Günümüzün önemli şiir eleştirmenlerinden Sabit Kemal Bayıldıran ise bu nedenle kendisinin güncel şiir üzerine yazmaktan kaçındığını belirtir: “birçok dostu kırmamak için kaçındım güncel şiirden. (…) genellemelerle yetindim. (…) Şairlerimiz, demokrat olamıyorlar çoğunca. Hep beğenilsin istiyorlar. (…) Peki şiir üzerine yazarsan ne olur. (…) Bol bol düşman kazanırsın.” (Günümüz Şiiri Üzerine Yazılar, Can Yay., İst., 2004, s. 11-12) Memet Fuat da bu yönde davrandığını/yazdığını vurgular: “Yapıta/yazara dönük eleştiriden genellikle kaçıyorum. (…) Sanatçılar, … eleştiriye pek açık değiller; … değerlendirmelere, övgü nitelikli olmadıkça, hiç katlanamıyorlar. Tepkileri de çok ağır oluyor. En iyisi söyleyeceklerinizi ortadan söylemek” (Biçemden Biçeme, YKY, İst. Ocak 1999, s. 292). Böyle bir ortamda, günümüz şiiri üzerine eleştiriler/eleştirel denemeler yazan ve seçkiler hazırlayan Mehmet H. Doğan, örneğin Necati Cumalı ile ilgili olarak, onun son kitaplarındaki şiirlerinde bir yenilenme yerine “yineleme” ve “çoğalmayı” gördüğünü söyler. Cumalı için 1960’lardan sonra “şiirdeki köklü değişime sonuna kadar sağır kalmış, hiçbir şey olmamış gibi eski şiirini sürdürmüştür,” dedikten sonra, “Sağlığında böyle bir yazı yazamazdım, bütün alıngan şairler gibi küserdi bana. Acı sitemler ederdi. Eleştirinin yazgısı bu,” (s. 91-93) cümleleriyle, bizde, eleştirmenliğin en önemli sorunlarından birini açıkyüreklilikle ortaya koymuştur.

ŞU 80’LER ŞİİRİ VE SONRASI

Doğan, son yıllarda sıkça dillendirilen, 80’ sonrası yazılan şiirin çıkmazda olduğu ve “tasfiyesi” gerektiği görüşlerine de katılmaz. Aksine bu dönemin şiirine umutla yaklaşır. 2002 Şiir Yıllığı’nı hazırlarken, dergilerde okuduğu şiirler, şiir üzerine yazı ve söyleşilerle ilgili uğradığı hayal kırıklığından söz eder. “Sayfalar dolusu şiir: imzaları, başlıkları silinip art arda okunsa hiçbir şey fark etmeyecek; buz üzerine yazılmış gibi daha sonuna gelmeden bellekte hiçbir iz bırakmadan silinen şiirler.” (s. 44) diyerek günümüz şiiriyle ilgili zaman zaman karamsarlığa kapılmakla birlikte, şiirimizin geleceğini aydınlık görür. O, şiirin “bunalımda” ve “ölmekte olduğu” yolundaki yorumları da benimsemez. Asıl bunalımı, yeni şiiri gereğince izlemeyen şiir okurunda, bazı şairlerde ve bu tür yorumları yapanların algılamasında bulur. Genç şairleri umutsuzluğa düşüren ve genç okuru yeni şiirden uzaklaştıran bu anlayışın şiirimize zarar verdiğini vurgular. “Bir zamanlar İkinci Yeni de hep kötü örneklere -ayrıkotlarına- dayandırılarak yerin dibine batırıldı,” (s. 37) diyerek, bu tür yüzeysel ve mekanik değerlendirmelerin ne kadar “sağlıklı” olduğunu sorar. Garip şiirinden bu yana yinelenen benzer yakınmalarda gerçek payı varsa, “bunalım üstüne bunalım geçiren bu şiirin kökü niye kurumuyor kırk yıldır, elli yıldır?” (s. 34) sorusuyla da karşıt görüşünü ortaya koyup “1980’den sonra ise köklü bir değişim geçirmekte olan, gerçekten zengin, açılımlara gebe bir şiirimiz var.” (s. 35) der. Bu iyimserliğinin de “geleceğe ve gençliğe güven”inden (Şiir, Bugün, YKY, İst., Ağustos 2001, s. 171) geldiğini söyler.
“Çağdaş Türk Şiirinde Dönüşümler ve Dönemeçler” yazısında Garip ve İkinci Yeni gibi çağdaş şiirimizdeki köklü değişim, kırılma ya da dönemeçler üzerinde durduktan sonra, Nazım Hikmet şiirinden günümüze uzanan bir değerlendirme yapar ve sözünü “Şiir, her zaman sorulagelen ‘Şiir Ölüyor mu?’ sorularına aldırış etmeden, bir gizil güç olarak varlığını sürdürüyor,” (s. 17) diyerek bitirir. “Şiirimizde ‘Sapmalar’, Saptırmalar Üzerine” yazısında ise Yücel Kayıran’ın iki yazısına dayandırarak, toptancı yargı ve genellemelere, “Müslüman şair” gibi ötekileştiren, ayrımcı nitelemelere karşı düşüncelerini ortaya koyar.
Doğan’ın, bazılarınca görmezden gelinen ya da küçümsenen, genç şairlerin yenilik arayışlarını ve girişimlerini desteklemesi; hoşgörülü, sıcak, önyargısız yaklaşımı ve iyimser, yapıcı eleştirileri günümüz şiiri için önemli kazanımlar sağlamıştır. Belli bir ideoloji/politik görüşe, egemen ya da popüler olana değil; genç kuşağı yeniliklere, iyi şiire yönlendirmesi, birçok şairin ilk şiirleri ve ilk kitapları üzerine ilk yazan eleştirmenlerden biri oluşu, onları yüreklendirip kendilerine güvenmeleri yolunda desteklemesi de dikkate değerdir.

“BELKİ”LER, “KİM BİLİR” VE KESİNLEMELER

Bir akıma ya da bir ideolojiye dayandırılan önyargılara körü körüne bağlanıp kendince değişmez ilkeler belirleyerek, hazır kalıp ya da reçetelere göre katı, mekanik değerlendirmeler yapan bir eleştirmen değildir Doğan. Araştıran ve sorgulayan bir anlayışı benimsemiş; saptama ve yorumlamalarında zaman zaman “belki”, “sanıyorum”, “kim bilir”, “acaba?” diyebilmiştir. O, yoğunlaştırılmış, kapalı anlatım, dil oyunları ve boşluklarıyla çoklu yorumlara açık bazı şiirler üzerine değerlendirmeler yaparken kesinlemelerden kaçınmak gerektiğinin bilincindedir. Örneğin, Metin Altıok’un şiirlerinde anlattığı, göstermek istediği ya da seslendirdiği “ben” için; “günümüz insanıydı belki de. Kim bilir!” (s. 133) der. Buna karşın, “Şair Necati Cumalı Üzerine” denemesinde, “Güzel Aydınlık (1951) kitabının en güzel şiiri hiç kuşkusuz Karabatak’tır,” (s. 90) gibi, “bence”, “sanıyorum” ve benzeri sözcüklere bile gerek görmeden, üstelik “güzellikle” ilgili yargılarına rastladığımız da olur. Yine, Edip Cansever’in “Masa da Masaymış Ha” şiiri için, “Cansever şiirine bir milat aranacaksa, kesinkes bu şiirdir,” (s. 106) yargısında bulunur. Eleştirilerinde nesnel olmaya büyük bir özen gösterdiği, bazı eleştirmenlerin yukarıdan bakan, ahkam kesen, çatık kaşlı yargılama tutumundan uzaklığı ile dikkati çeker Doğan. Kimi akademisyenlerin alıntılara, dipnotlara ve yabancı terimlere boğulmuş, karmaşık yazma biçiminin tersine o; deneme tadında, yalın ve anlaşılır yazmıştır eleştirilerini.

ÇEŞİTLEMELER, SOMUTLAMALAR

Şiirine harcamak istediği zamanın çoğunu “hoca”lığına ayırdığı için yakınan A. H. Tanpınar’dan yola çıkarak şöyle der: “Tanpınar’ın yaşamı, yurdumuzda gerçek aydının ve gerçek sanatçının hangi koşullarda yaşadığının ve çalıştığının somut örneğidir.” (s. 127) Behçet Necatigil’den, yazdığı hikayenin/romanın telif ücreti peşinde koşan Orhan Kemal’e kadar daha nicelerini anımsatır bu cümle. Edip Cansever’i “toplumsala sırt çevirmiş bir şair” olarak suçlayanların yaptığını “gülünçlük sınırında bir aymazlık” (s. 113) olarak niteler Doğan. “Şiir Eleştirmeni Ataç” yazısında, Ataç’ın en güçlü yönünün denemeciliği olduğunu, şiire verdiği önemi, yenilikleri desteklediğini, örneğin “Garip şiirini daha ilk günlerinden başlayarak ilk savunan kişi” (s. 146) olduğunu ve Nazım Hikmet’ten Dağlarca’ya bazı şairleri yenilik düşmanlarına karşı savunduğunu vurgular. Bütün yazılarında fazla öznel yargılarda bulunduğu yönündeki genelleme ve üstünkörü değerlendirmelere karşı Ataç’ı savunur. Tıpkı, İkinci Yeni şiirini, bazı toplumcu şair ve eleştirmenlerin yüzeysel, toptancı yargılarına karşı savunduğu gibi.
“Şiir Yazmak Zorlaşıyor mu?” başlıklı yazısında, şiirimizin son elli-altmış yıllık gelişimini özetledikten ve geçmiş şiir birikiminden/gelenekten yararlanmanın önemini vurguladıktan sonra, yeni yazmaya başlayan şairlerin özellikle İkinci Yeni şiirini özümsemeleri gerektiğini belirten Doğan, şöyle sürdürür: “Bugün yazmaya başlayan bir şair, öğrenmesi, özümsemesi ve sonuçta aşması gereken zengin deneyimlerle dolu büyük bir şiir birikimiyle karşı karşıyadır. Gerçekten yeni ve özgün bir şiir yaratacak şairin bu geleneği bilmesi, ondan hız alması, ama bunu yaparken onu aşması da kaçınılmazdır. (…) İkinci Yeni deneyiminden sonra onu özümsemeden, aşmadan şiir yazmak da olanaksızdır.” (s. 42)

ŞİİR 2000’Lİ YILLARDA DAHA NELER GÖRECEK!

Doğan, şiirdeki popülerleşme ya da arabeskleşme eğilimine karşı tutumunu ise “okuru ‘velinimet’ sayıp onun suyuna gitmenin teslimiyetten başka bir anlama gelmediği” (s. 25) sözleriyle ortaya koyar. “Menager” kullanan Murathan Mungan’dan yola çıkarak, reklam kampanyalarına, çok satmaya; kitle kültürüne geçişle sanatın ve şiirin de metalaşmasına değinir. Bu kampanyalarda niteliğin değil, para kazanma amacının öne çıkmasından yakınır. Öfke, isyan ve alayı da içeren bir çaresizlikle: “Belki doğru olan budur, kim bilir!” (s. 27) der.
Doğan’a göre şiirden, yalnızca kendi sınırları içinde bir akım ya da kuşağa karşı değil, diğer yaşam alanlarına, dünya görüşlerine vb. karşı da toptan, yıkıcı bir başkaldırı beklenebilir. Çünkü o, XX. yüzyılın sonundaki koşulların hiç de I. Dünya Savaşı sonrası koşullarından aşağı kalmadığını düşünür.

UNUTULMAK/UNUTULMAMAK

Mehmet H. Doğan, 1936-1953 yılları arasında yayımlanan yazılarında, 1940’ların yazınını, özellikle de şiirini değerlendiren Orhan Burian’ın “unutulan, unutturulan,” ama unutulmaması gereken bir eleştirmen olduğunun altını çizer. 1960’lı yıllarda yazan eleştirmen Eser Gürson’la ilgili yazısında da o dönemin dergilerinin, yazar ve şairlerinin adını anarak, genç kuşaklardan “kimbilir kaç ışık yılı uzak”ta olduklarına, “her şeyin günübirlik yaşandığı ülkemizde” edebiyat ve edebiyatçıların da kısa sürede belleklerden silindiğine değinir. Zamanımızın bütün değerbilmezliğine, unutma ve unutturma eğilimine karşın, umarız ki Türk şiiri üzerine hatırı sayılır bir birikim ortaya koyan Mehmet H. Doğan, yazıları ve yapıtlarıyla uzun yıllar şiirimizin yolunu aydınlatmaya devam eder.

12 Eylül'ün inanılmaz işkence yöntemleri 12 Eylül 2008

12/9/2008 · Kategori: Inceleme

12 Eylül'ün inanılmaz işkence yöntemleri 12 Eylül 2008

hurriyet.com.tr

Gazeteci Oğuz Güven'in 78 kuşağını anlattığı "Zordur Zorda Gülmek" adlı kitabında insanın kanını donduran işkence yöntemleri anlatılıyor. 12 Eylül 1980 darbesinin öncesi ve sonrasında "78 kuşağı" diye adlandırılan gençlerin yaşadığı trajikomik gerçek öykülerin yer aldığı kitap yeni öykülerle genişliyor. 3. Baskısını yine 12 Eylül'ün yıldönümünde yapan kitapta, bu kez Diyarbakır Cezaevi'nde uygulanan işkence yöntemleri de tüm ayrıntılarıyla anlatılıyor. İşte, Diyarbakır Cezaevi Gerçeğiyle Yüzleşme Araştırma ve Adalet Komisyonu raporundan akıllara durgunluk veren işkence yöntemleri: FALAKA: Yaygın ve sürekli uygulandı. Ayak tabanı, ellerin içi gibi vücudun kaslı bölümlerine kalas, cop, zincir, saz sapı, pik demir vb. vurularak gerçekleştirilirdi. Bu yöntem, ayak tabanlarını ve el ayalarını patlatır, kaba yerleri ezer, morartır, tırnakları sökerdi. El ayak gibi herhangi bir yeri kırar, sakat bırakırdı. KÖPEK SALDIRTMA: Tutuklu çırılçıplak soyulur, kurt köpeği üzerine saldırtılırdı. Köpeğin ilk kaptığı yer bacak arası olurdu. ZlNCİR: 20-25 metre uzunluğundaki zincirin uçları iki tutuklunun boynuna bağlanır, tutuklular sırt sırta verdirilerek ters yönde hızla itilir. Tutuklu tek ayağından zincire bağlanır, bu zincir yüksek bir yere asılır, tutuklu bayılıncaya kadar askıda kalırdı. GERME: Tutuklunun bir bacağı merdiven kenarlığına bağlanır, diğer bacağı da açık bırakılan koğuşun gözetleme deliğine bağlanıp kapı kapatılır, tutuklunun bacakları koğuş kapısının eni kadar gerilir ve öyle kalırdı. Koşuşturulur,  zincir tam gerilince, her iki tutuklu da sırtüstü yere düşerdi. AYAKTAN ASMA/TEPE: 50-60 kişi havalandırmaya alınırdı. Gardiyan "tepe ol" komutu verince tüm tutuklular üst üste bindikten sonra, bir tutuklu da üst üste yatan tutukluların üstüne çıkar, istiklal Marşı'nın on kıtası okutulurdu. KULE: Havalandırmaya çıkan tutuklular altı kişilik daire oluştururlardı. Bunların üzerine 3-4 kat olacak biçiminde tutuklular çıkarıldıktan sonra, gardiyanın "yıkıl" komutuyla kule oluşturan tutuklular kendini yere bırakır ve böylece tutukluların değişik yerlerinde kırılma, incinme ve çıkık olurdu. RANZA ALTI: Gardiyanlar ellerinde kalaslarla koğuşa girip, "ranza altı ol" komutunu verince, koğuşta bulunan tutukluların hepsi ranzaların altına girerdi. Herhangi bir yerlerinin açıkta kalmaması gerekiyordu. Ranzaların altına tüm tutuklular sığmadığı için kiminin eli, kiminin kolu dışarıda kaldığından, gardiyanlar ellerindeki kalaslarla tutukluların dışarıda kalan kısımlarına vurmaya başlardı. KANTAR: Tutuklular havalandırmada çırılçıplak soyundurulup tek sıra halinde dizilirler, sıranın ön tarafında duran tutuklu sırt üstü yatırılırdı. İkinci tutuklu, yatan tutuklunun testis ve erkeklik organlarından tutarak yukarı kaldırır, tutuklunun kaç kilo geldiğini söylemesi istenirdi. Tüm tutuklular birbirini tartana kadar bu işlem devam ederdi. KERVAN: Havalandırmada, tutuklular tek sıra dizilir,  her tutuklu önündeki tutuklunun sırtına bindirilir, bacakları, altındaki tutuklunun boynundan aşağıya sarkıtılır ve kulaklarından tutması istenirdi. Gardiyanın komutuyla tutuklular yürümeye başlar ve bu işlem tutuklular ayakta duramayacak duruma gelene kadar sürerdi. SEHPA: Tutuklu gece koğuştan alınıp, koğuş koridorunda gardiyan ve subaylardan mizansen olarak oluşturulan bir mahkemede sorgulanırdı. Mahkeme, tutukluyu idam cezasına çarptırır, ikinci katın merdiven kenarlığına bir ip geçirilip, ipin ucuna tutuklunun boyun kemiğini kırmayacak düzeyde kalın bezden bir ilmik takılır, tutuklunun boynu bu ilmiğe geçirilir ve temsili infaz gerçekleştirilirdi. Tutuklu tam boğulacağı sırada ip açılırdı. COP SOKMA: Gardiyanlar copu zeytinyağına batırır ve yağlı copu tutuklunun makatına zorla sokardı. Sonra bu copu kendisine ya da bir başka tutukluya yalatırlardı. ÇEK-ÇEK: Tutuklu çırılçıplak soyundurulur ve erkeklik organına bir ip takılırdı. Gardiyan ipin diğer ucunu alıp hızla koşar, tutuklu da zorunlu olarak gardiyanın peşinden koşar. LAĞIM SUYUNA SOKMA: Tecrit bölümünün alt katındaki bazı tuvaletlerin delikleri tıkanır. Hücrelerin pisliği ve lağım suları burada biriktirilir, diz boyu kadar oluşturulan pisliğin içine tutuklu atılır ve pislik yedirilirdi.   KiTAP OKUMA: Koğuşta bir tutuklunun eline kitap verilir, tutukluya avazı çıktığı kadar yüksek sesle tek tek sözcükler okutulurken, diğer tutuklular bu sözcükleri tekrarlarlardı. Sabahtan akşama kadar yapılan bu işlem sırasında, tutuklular ayakta durmak zorundaydı. MARŞ SÖYLETME: Cezaevinde bulunan herkes elli'yi aşkın marşı ezberlemek zorundaydı. Bu marşlar tutukluların ses telleri tahriş oluncaya kadar söyletilirdi. ÖL DEDİĞİMDE: Tutuklu havalandırmanın orta yerine çıkarılır, hazır ol durumuna geçirilirdi. Gardiyanın "öl" komutuyla tutuklu kaskatı, eklemlerini kırmadan yere düşürülürdü. Bu işlem gardiyanın keyfine göre tekrarlanırdı. SİGARA İÇİRME: Bunun çok çeşitli yöntemleri vardı. En çok uygulananları şunlardı: Koğuşta kalan tutukluların eline beş adet sigara verilir, sigaraların tümü yakılarak devamlı ağzında tutulurdu. Gardiyanın "çek-bırak" komutuyla sigaralar bitinceye kadar içirilir, sigaralar-filtreleri dahil- tutuklulara yedirilirdi. Bu sırada koğuş pencereleri kapatılır, havasızlık ve dumanla boğulma ortamı yaratılırdı. BANYO: Tutuklular çırılçıplak soyundurulur ve tek sıra halinde banyoya götürülürdü. Banyoda sabun kullanılmazdı. Hortumla tazyikli su tutukluların üzerine fışkırtılırdı. Daha sonra tutuklular koridora çıkarılır, "Yat-sürün" komutuyla tutuklular yerlerde süründürülerek koğuşlarına götürülürdü. SAYIM DÜZENİ: Tutuklular günde en az beş kez sayılırdı. Her sayımdan önce, tutuklular sayım düzenine geçer, sayım talimi yaptırılır, yüksek sesle tekmil verilir, rahat-hazır ol ile, çöker kalkarlardı. GECE NÖBETİ: Geceleri her koğuşta mevcuda göre 2-7 kişiye kadar tutukluya sırayla nöbet tutturulurdu. Nöbet sırasında devriye gezen gardiyanlar, koğuşun mazgal deliğini açar, nöbetçi tutuklunun mazgaldan dışarı elini uzatmasını ister, tutuklunun ellerine cop veya kalasla istediği kadar vururdu. LOKOMOTİF: Tutuklular havalandırmaya çıkarılır, İki kişi çırılçıplak soyundurulur, bunlardan birisi domalıp iki eliyle diz kapaklarını tutar, diğeri de arkadan bunu kucaklardı. Gardiyanın "uygun adım marş" demesiyle her iki tutuklu havalandırmada dolaşırlar, diğer tutuklular zorunlu olarak bunları izlerdi. PİSLİK YEDİRME: Her havalandırmanın ortasında bir lağım çukuru vardı. Lağım suları ve insan pislikleri burada toplanırdı. Tutuklulara bu çukurdan avuç avuç pislik alıp yemeleri istenirdi. İŞEME: Havalandırmada bir tutuklunun yere yatması istenir, diğer tutuklulara, yerde yatan tutuklunun yüzüne işemesi istenirdi.. TECAVÜZ: Cezaevinde görev yapan gardiyanlar, genç tutuklulara merdiven altlarında zorla tecavüz ederlerdi. Ayrıca iki tutuklu çırılçıplak soyundurularak birbirlerine tecavüz etmeleri istenirdi. HASTANE: Hastanede de cezaevindeki kurallar geçerliydi. Hasta, tuvalete götürülmez, yatakta da hazır ol vaziyetinde yatardı. VEREM: Veremlilerle, sağlam tutuklular birbirinden tecrit edilmez, aynı kapta yemek zorunda bırakılırdı. Aynı battaniyenin altında yatırılırlardı. Veremlilerin balgamları tahlil yapılacak bahanesiyle toplanır, karavanadaki yemeklere karıştırılır ve bu yemekler tüm tutuklulara yedirilirdi. AYAKTA BEKLETME: Bu yöntem cezaevinde her gün geçerliydi. Sabah saat 05'den akşam 17-19'a kadar tutukluların oturması yasaktı. KONUŞMA YASAĞI: Koğuş içindeki iki kişinin birbiriyle konuşması, tutuklunun gülmesi ve düşünür gibi görünmesi yasaktı. Böyle bir suçu işleyen tutuklulara yukarıdaki işkence yöntemleri uygulanırdı. GECE BASKINI: Nöbetçi subay ve gardiyanlar, gece geç saatte tutukluların koğuşuna girerek, uyku sırasında tutuklulara cop veya kalaslarla dayak atarlardı. AVUKAT-ZİYARET DAYAĞI: Avukat görüşmesine ve diğer görüşmelere gidip gelirken tutuklulara dayak atılırdı. Görüşlerde hiçbir şey konuşulmaması tembih edilirdi. Tutuklular avukatlarıyla savunma konusunda görüş alışverişinde bulunamazlardı. MAHKEME DAYAĞI: Tutuklular mahkemeye götürülürken cenaze arabasına bindirilirlerdi. Elleri arkadan kelepçeli olurdu. Cenaze arabasına binerken ve çıkarken gardiyanlar tarafından dövülürlerdi.

Don Kişot’tan Sıçrayarak Nermi Uygur’a: 2005 Yılı

4/4/2008 · Kategori: Inceleme

Solun Siyaset Okulu: Yön Hareketi

29/11/2007 · Kategori: Inceleme

Solun Siyaset Okulu: Yön Hareketi


Atatürk'ün ölümünden sonra İnönü Atatürkçülüğü ile birlikte Türkiye Batı yolculuğuna tekrar başlamıştı. Tam bağımsızlık bir kenara itilmiş, öze dönüş çabaları çoktan unutulmuştu.

1939 yılında Fransa ve İngiltere ile üçlü ittifak anlaşması imzalanıyordu. Türkiye iktisadi olarak adım adım Batıya bağlı hale gelirken emperyalizm Türkiye'yi sömürge haline getirmek için gerekli gördüğü siyasi yapıyı oluşturmaya çalışıyordu. 1946 yılında çok partili sisteme geçiş bu çabaların sonucuydu. 1947 yılında hem IMF'ye üye olunuyor hem de Amerika ile askeri yardım anlaşması imzalanıyordu. 1950 yılında çok partili "demokratik" düzen ilk meyvesini verdi: Seçimlerin galibi Demokrat Parti idi. Türkiye artık Batıya adım adım değil koşar adım ilerliyordu. 1952 yılında NATO üyesi oluyordu.

1950'li yılların sonuna gelindiğinde sistem iflas etmiş halk ve gençliğin gösterdiği duyarlılığı ordu da katılarak yönetime el koymuştu. Bu müdahale Türkiye'nin kısa bir süre nefes almasını sağlamıştı. Bu süre ise bir nefes alımı kadar çabuk geçmiş, sağcı Batıcı kafalar yeniden dümenin başına geçmişti.

Türkiye'nin geldiği bu noktada Türk aydını ve ilericisi yönünü ararken 1961 yılında Yön dergisi yayına başladı. Yön dergisinin ilk sayısından yayınlanan Yön Bildirgesi'nin altında çeşitli mesleklerden 1042 kişinin imzası vardı. Bu bildirge ile Atatürk devrimlerine sahip çıkan Yöncüler Türkiye'de ciddi bir muhalefetin başlangıç sinyallerini veriyordu. Yön'ün önemi, yalnızca, milletvekili, öğretim görevlisi, gazeteci, yazar, onlarca aydını etrafına toplamasından veya Türkiye tarihine ilişkin çok geniş incelemeler yapmasından kaynaklanmıyordu. Yön'ün devrimci tarihimizdeki esas önemi o güne kadar ilericilik adına savunulan Batıcı-Tanzimatçı geleneği reddedip yeni bir ilericilik tanımı yapması ve Türkiye'nin içinde bulunduğu gerici sistemden çıkışını antiemperyalist devrimci bir toplumsal dönüşümde ve sosyalizmde görmesidir.

Yön Gazetesinde Belirleyici Bir Tespit: Batıcılık Gericiliktir
Emperyalizm ilişkiye girdiği ülkeyi sömürürken onu kendine bağlı bir uydu yapı haline getirir; onun ilerlemesinin üzerine set çeker. Onlara göre az gelişmiş ülkenin tek bir yolu vardır: Batının söylediklerini yapmak! Kendisini ilericiliğin kaynağında gören merkez ülke uygarlık aşısı yapmak gibi ilerici bir rolü olduğunu her fırsatta dile getirir.

Oysa Batının teknolojik olarak ileri oluşu sürekli ileri bir toplum olmasından değil, merkantilist dönemde başlayan bütün dünyayı yağmalayışında yatmaktadır. u süreçle birlikte dünyanın bütün kaynakları emperyalist metropollerde toplanırken diğer bölgelerde sürekli bir geri kalmışlık üretilmektedir.

Yön yazarları bu sürecin farkındadır. Uydulaşma kavramını Yön'deki yazılarda da görmek mümkündür. Yöncüler Türkiye'nin ilerlemesinin Batıya rağmen olacağını dile getirirler ve Batıyla tarihsel bir hesaplaşmaya girerler.

Türkiye'de Batıcılığın ilericilik adına savunulduğu bir dönemde Yöncüler Türkiye'nin Batıyla girdiği bütün ilişkilerde zararlı çıktığını yazıyorlardı. Berkes'e göre "Türk aydınının Batılılaşma fikrinin tarihi yürekler acısı bir hikayedir."1

Batıcılığın yerine ulusal bir ilericilik anlayışının konması, ezilen uluslar için temel önemde bir sorundur. Başta Doğan Avcıoğlu olmak üzere Yön yazarları bu soruna hak ettiği önemi vermiş, sorunu 60'lı yılların tüm ideolojik gündemine taşımışlardır.

Böylece Türkiye tarihi ve toplumsal koşulları ilk defa Batılı şablonlar olmaksızın ve bu şablonlara karşı araştırılmaya, tartışılmaya başlanmıştır. Yön yazarları Batıcılıkla ilericiliğin, Batılılaşmayla ilerlemenin yan yana koyulamayacağı gerçeğini tarihsel kanıtlarıyla ortaya sermektedirler. Doğan Avcıoğlu 1838 Ticaret Sözleşmesi'nin Anadolu'nun sefaleti pahasına imzalandığını yazıyordu.2

Cahit Tanyol'a göre "Tanzimat dönemi iktisadi bakımdan Tanzimat-ı Hayriye değil Tanzimat-ı Şerriye"3 olarak adlandırılmalıydı. Avcıoğlu, Tanzimatçıları emperyalizmin arzuladığı ve onların çıkarlarına olan reformlara yönelmeleri ile suçluyordu.4

Avcıoğlu 1908 İhtilali konusunda İngiliz emperyalizminin yerine Alman emperyalizminin dümen suyunda girişilen kanlı bir savaştan ve boş yere verilen yüz binlerce şehitten öte hiçbir şey getirmediği görüşünde idi.5

Yöncüler Türkiye'nin Batıyla girdiği ilişkilerden sürekli zararlı çıktığını bütün tarihsel örnekler ile göstermeye çalışıyorlardı. Berkes, "Türk toplumu Batıdan bağımsız durumda kalmadıkça Batının onun karşısına mutlaka bir emperyalizm şeklinde çıkacağı"nı savunuyordu.6

Atatürk dönemi sonrasını Batıya eklemlenmek olarak gören Yöncüler Türkiye'nin önündeki sorunu daha fazla Batılılaşmak değil, Batılılaşmamak olarak değerlendirmektedir. Berkes Batıcılık-ulusçuluk ve toplumsal devrimler yazı dizisine son noktayı "Batıcılık gericiliktir" diyerek koyuyor.7

Bu sayede 60'lı yılların koşullarında Yön sadece aydınların değil, ülkenin gerçekten ilerlemesinde çıkarları olan tüm toplumsal kesimlerin yönünü değiştiriyordu.

Devrimci Hareket ve Devrimci Aydınlar
Batıdan kopuş yalnızca bir fikir sorunu değildir. Türkiye'nin düzeninin değişmesi gerekmektedir. 27 Mayıs'ın da önemli analizlerinin yapan Yöncüler Batıdan kopuşa ve toplumsal düzenin değiştirilmesine yönelik devrimci bir hareket yaratılması ve buna rehberlik edilmesi işine soyunacaklardır. 27 Mayıs'a getirdikleri önemli eleştiri buradadır: Dönüşüm devrimci değildir, anayasacılıkla ve reformlarla uğraşmaktadır. İnönü hükümeti halkın devrimci beklentilerini karşılamamakta, onları oyalamaktadır. Bunun sonucu ise, Yöncülere göre, ülkenin gericilere tekrar teslimi olacaktır.

Gerçekten de olaylar Yöncülerin haber verdikleri gibi gelişmektedir. Demokrat Partinin halefi Adalet Partisi iktidardadır artık. Ancak buna karşı Yöncülerin de içinde bulunduğu antiemperyalist, devrimci bir hareket de yükselmektedir.

Yöncüler çok iyi tanımladıkları ve çok etkili bir siyaset ürettikleri devrimci dönüşüm noktasında en önemli hatalarını da yaparlar.

Onlar devrimci bir hareketin kılavuz olmaksızın olmayacağını iyi bilmektedirler. Aydınların görevini de "zinde kuvvetlere" rehberlik yapmak olarak tanımlarlar. Oluşturdukları stratejide ordu başta olmak üzere zinde kuvvetler harekete geçecek, iktidarı Batıcıların elinden kurtaracak, aydınlar yapılması gereken devrimleri gösterecektir. Bu stratejijnin belirleyici eksikliği halksız bir devrim anlayışı oluşudur. Kılavuzdaki bu eksikliğin acı sonuçlarını 70'li yılların başından itibaren herkes yaşayacaktır. Yöncüler kılavuzluk yapalım derken, sonuçta tüm devrimci hareket kılavuzu kaybetmiştir.

Yön'ün Düzen Atatürkçülüğü İle Savaşı
Yön yazarları, aslında devrimci bir önderliğin karakterini de esaslı şekilde ortaya koymuşlardır. Bunu Türkiye'nin emperyalizme karşı bağımsızlık savaşının önderi devrimci Mustafa Kemal Atatürk'ü gerçek karakteriyle, yerli yerine oturtarak yapmışlardır.

Yön'ün Atatürkçülüğün içini boşaltıp kendine zararsız yeni bir Atatürk yaratma çabasındaki Batıcı sağcı kafalara karşı verdiği mücadele günümüzde hâlâ önemini korumaktadır.

Sistemin yarattığı yeni Atatürk devrimcilikten son derece uzaktı. Atatürk iyi bir devlet adamı veya iyi bir askere indirgenmekteydi. Atatürkçülüğün halkçı, devrimci karakterinin üstü örtülüyordu. Devletçiliğin geçmiş dönem için gerekli ancak günümüzde önemini yitirmiş olduğu propagandası yapılıyordu. Milliyetçilik antiemperyalizmden koparılarak tutucu bir şekilde tanımlanacaktı. Laiklik ise sarığı çıkarıp kravat takmak olarak algılanıyordu. Çağdaş uygarlık olarak Batıyı gördüklerinden yeni Atatürk'ü bu kalıba sokup Batıcı olarak tanımlayacaklardı.

Atatürkçülük üstüne oynanan bu oyunun önemi Atatürkçülüğün Türkiye'de devrimci bir çıkış yolu göstermesinden kaynaklanmaktadır. Atatürkçülük yalnız antiemperyalist, halkçı, devletçi, devrimci olduğu için değil halkı, orduyu, gençliği, aydını ortak paydada birleştirecek bir güç olduğu için sistemi korkutuyordu.

İlhan Selçuk oluşturulan yeni Atatürk'ü sahiplenenlere gardrop Atatürkçüsü adını veriyordu: "halkı hor gören, Batı üstünlüğüne körü körüne inanan...Amerikan zencisine Amerikan beyazından düşman, Batının üstünlüğüne Batıdan fazla inanan, Kongoluya Belçiklalıdan daha hırslı; Çinliden korkan, Cezayirliye kin duyan Nasır'a İngiliz'den fazla diş bileyen Batı toplumunu tenkit ve tahlil eden; çağdaş düşünceyi ve akımları küfür sayan Atatürk'ün milli kurtuluş savaşını Amerikan kapitalizmine, emperyalizmine satmakta mezat memuru..."8 gardrop Atatürkçülerinin Atatürk'e kimsenin vermediği ölçüde zarar vereceğini söylüyordu. Avcıoğlu ise Atatürk'ü "kelama dayalı bir cins medrese edebiyatı" ile anlamayı bırakıp tarihin gelişimi içinde anlamaya çalışmanın gerekliliğine inanıyordu.9

Mehmet Kemal'in 'Atatürk'ün mesleği neymiş?' başlıklı yazısında Atatürk'ü bir asker veya bir devlet adamına indirgemeye çalışanlara verdiği cevap: "Atatürk devrimciydi, hem de profesyonel devrimci."10

Yön yazarları gardrop Atatürkçülüğü yerine, gerçek ve devrimci Atatürk'ü koymuşlardır. Gardrop Atatürkçülüğünün devrimciliği halktan kopardığına işaret etmişlerdir. Atatürk'ün devrimci eyleminin bilinçlendirdiği kuvvetleri ciddiye almışlar, devrimci hareket için gençlik ve orduya yönelmişlerdir.

Yön'de Parlamentarizm Dersi
Yön'de Atatürkçülük yalnızca tarihin bir parçası olarak değil, mevcut Batıcı parlamenter sistemin yerine konacak devrimci rejim biçimi olarak işlenmiştir. Batı parlamentarizminin demokrasi ve ilericilik adına ezilen uluslara ithali, bağımlı ve geri düzenin halkın tamamen dışlandığı bir biçimde devamı demekti.

Adam yiyen kadın

16/9/2007 · Kategori: Inceleme

Adam yiyen kadın

14/09/2007 (60 defa okundu)

HANDE ÖĞÜT (E-mektup | Arşivi)

Herr Tanrı, Herr Şeytan/ Savulun/ Savulun./ Küllerin arasından/ Doğrulurum kızıl saçlarımla/ Ve çıtır çıtır adam yerim. Ariel'deki meşhur şiiri 'Baba'da, Nazi bir babayla Yahudi bir anne yaratır Sylvia Plath hayalinde. Bir yandan başat bir erkek figürünü özler (ki her kadının bir faşiste âşık olacağını söylemesi bu özlemin yansımasıdır), bir yandan faşist babadan, eril dilden nefret eder. Bu dilemma içinde, şiirin bir yerinde küllerinden doğrulur ve 'çıtır çıtır' adam yemeye koyulur. Yok etmek istediği eril ideoloji ve faşist patriyarkadır şüphesiz. Dilimize çevrilen ilk kitabı Hester Yıkıntılar Arasında'da reddettiği, utandığı geçmişiyle hesaplaşmasını, Nazi sempatizanı yaşlı bir Alman tarihçi ile olan ilişkisinde uğradığı hezimeti okuduğumuz, sorgulama cesaretine ve kendisiyle yüzleşebilme arzusuna hayran kaldığımız Hester, Binnie Kirshenbaum'un ikinci romanı Tedirginliğin Kadınlığı'nda küllerin arasından doğrularak Plath'ın şiirindeki 'adam yiyen kadın' rolüne bürünüyor bu kez de...
Columbia Üniversitesi'nde edebiyat dersleri veren, bu kitaplarının yanı sıra On Mermaid Avenue, An Almost Perfect Moment, Pure Poetry, History on a Personal Note adlı eserleri bulunan Kirshenbaum, hegemonik eril ideolojinin beslendiği bir kaynak olarak faşizm ve tüm kuralları, kurumlarıyla fallokratik bir ideoloji olan Nazizmin, sadece Yahudileri ve Almanları değil, dünyanın tüm kadınlarını derinden sarsıp yaraladığını mesele edinen, savaşlar sonrası kuşağının bir yazarı. Eserlerinde yarı otobiyografik kahramanlarının arayışlarını, kısa ve yalın cümleler, ironik diyaloglar, didaktizmden uzak bir sorgulama bilinciyle yansıtan Kirshenbaum, uygarlığın Nazizme meyilli niteliklerini taşıyan sadist bir okur kitlesine sahip becerikli bir romancı olduğu kadar kadın bedeninin sınırlarını zorlayan, 'orospuluk', 'metreslik' gibi olguları olumlayarak arka planına yerleştiren bir gizli feminist...

Maskülen değerleri yıkmak
Kadınlık, kadınlığın söylemsel kuruluşu, aldatmak, duygusuz seks, mantık ile hisler arasındaki dilemma ve tedirginlik kavramlarından beslenen yeni romanında ne yozlaşmış, ne de sinik davranışlar sergileyen, yazarın kendisi gibi özgürlüğünü elde etme özlemiyle yanıp tutuşan bir Yahudi kadının hikâyesini anlatıyor yine bize. Güne her sabah "Beni kadın yaratmayan Tanrı'ya şükürler olsun" diye dua ederek başlayan, cinsiyet ayrımıyla kutuplaşmış bir cemaatten gelir kahramanımız. Kadın bedeninden korkarak onu aşağılayan, cinsel ilişkiyi sadece üremeye indirgeyen katı geleneklerinin aksine, özgür aşkı savunan, cinselliğini fütursuzca yaşayan, özellikle de faşist söylemde erotize edilerek cinselleştirilmiş bu 'Yahudi kadın' ancak, erkekleşmiş tavırları, eril hiyerarşiye içkin söylemi, gaddar yüreğiyle Kirshenbaum tarafından Almanlaştırılır yer yer. Anlamı, metnin alt dizgelerinde gizli, simgesel leitmotifler kurmaktan hayli zevk alan Kirshenbaum'un adeta bir yansısı olan, sevgilileriyle duygusal bağa girmekten kaçınan, bağlanmaktan hazzetmeyen, âşıklarını fallosantrik biçimde kutsanmış bedenlerden mülhem gören bu dişi Kazanova, sanki Kafkaesk bir 'Homo Domesticus'tur. Kafka'nın tüm yapıtlarında karşımıza çıktığı üzere hem Yahudi hem de Alman olan Homo Domesticus, kendini her ne kadar köksüz duyumsasa ve bu istekle dolup taşsa da bir dizgede, bir bağlamda yer almaya can atar. Yerleşip sakini olacağı emin bir diyar ararken, bir yandan da kendi bedeni içine sığamamaktadır. Bireysel seçimleriyle arzularının peşinde koşan bu kadın, kendi bedenine sahip olurken herkesin kendi bedeni olmasına imkân tanıyan bir dünyaya yerleşmek ister tüm çabası ve hızıyla...
Arzunun evinden tinin evrenine geçebilecek, yitirdiği masumiyeti yeniden kazanabilecektir böylece. Kadın bedenine özgü tecrübeleri, hamileliği, anneliği öne çıkararak cinsiyete dayalı kadın kimliğini olumlayan bir kültürde, zina yaparak On Emir'in yedincisini çiğner, üç erkekle ilişkisini aynı anda sürdürür kahramanımız. Maskülen değerleri yıkarken hiçbir dinsel, felsefi, ideolojik, politik referansa gönderme yapmaksızın otoriteye karşı, müzmin itaatsiz bir tavır sergiler. Ne var ki Hester gibi Musevi, vejetaryen, entelektüel olmasına rağmen 'tedirginliğin kadını', herhangi bir işle uğraşmaz, bir 'izm'in bayraktarlığına soyunmaz. Onun işi aldatmak ve köksüz bir insan gibi yatay, oynak düzlemler arasında devinirken kaybettiği yüreğini aramaktır. Erkekleri yörüngesine çekmek, onları parmağından oynatmak hariç edebiyata, sanata, müziğe de ilgi duymaz. Üstelik en basit sorunların üstesinden gelebilen bir ev kadını bile değildir! Museviliği dahi bir eğretilik, bir yalan...
Dinin ve akaidin kapanından sıyrılmak için soyutlanmayı tercih ederken üzerine fanatikçe cümleler kurduğu tek kavram da yine Museviliktir ancak. Kendini yarı Musevi olduğu yalanıyla avuturken aynı anda koyu bir Musevi gibi de hissedebilir, her Musevi'nin bir Alman'ı idol seçmesi gerektiğine de inanabilir. Anne Frank'in Hatıra Defteri'ni okuyup Nazi zulmüyle dokuz yaşında tanışsa da annesinin, doğduğu andan itibaren zihnine nakşettiği Amerikalı olduklarına dair telkinleri asla unutamaz. Ne Amerikalıdır ne Yahudi. Köksüzdür bu kadın; yurtsuz, yetim, unutuluşla malul biri. Belki de bundandır, evi olmayacağını hissettiği sevgililerinin adını anmayışı... Biz onun adını bilmediğimiz gibi o da bize kocasının, sevgililerinin isimlerini söylemez. Her biri birer sıfat tamlamasından ibarettir: "Müthiş adam", "multimedya sanatçısı", "hayatımın aşkı", "kocam"...
Anonim kurumlar karşısında bireyliği önemsizleşmiş varlıklar, işlevsel unsurlardır onlar. İnsani özellikleri ve kendi çevrenleriyle değil sadece kahramanın onlarla girdiği eylem süreci içerisinde vardırlar. Dolayısıyla kolaylıkla aldatılabilir, öldürülebilir, vazgeçilebilirdirler. Gerçeğe dair bir karşı çıkış, onunla ironik bir oyun söz konusudur hep. Yalancılık doğaldır, gerçeklerin değiştirilememesi söz konusu olamaz. Derken yalanlar bir yana itilip gerçek keşfedilir. Katıksız gerçek, yalanla aynı etkiyi yapar çünkü. Kendisine bir kavga sırasında 'orospu' diyen müthiş adam, daha sonra pişman olup yalan söylediğini iddia etse de kahramanımız bilir ki, tam da orospu olduğu için aşıktır; bastırılmış dürtüleri ancak bu denli 'rahat' bir kadınla tatmin edilebilir. Seks oyunlarında ve mutfakta son derece modern 'tasarımlar' sunan müthiş adam, annesinin porselen tabaklarının önünde haç çıkaracak denli dinine bağlıdır ne var ki. Evini kilise olarak adlandıran, kahramanımıza kendini Meryem Ana gibi hissettiren müthiş adam, bir 'don juan'ken geleneksel erkeğe evrilir bir çırpıda.

Kadın bedenindeki arzu
Sevgilisinin karısı olmasını, hamile kalmasını, 'normal' bir aile olmalarını ister. Kadını sadece kendisinin kılmalıdır; çünkü kadın bedeni, onun en dokunulmaz kimliği olan cinselliğinin ispatlandığı alandır. Kimliğinin oluşumu ve devamı bir bakıma kadın bedenine muhtaçtır. Kendi kusursuzluğunu ortaya koymak için kadın üremeli, sağlıklı çocuklar doğurmalıdır. Kadının bu isteğine karşı çıkışıyla, şık bir görkemle örtülü şiddet de açığa çıkar. Hem de son derece basit, sıradan bir biçimde... Sevgilisinin vejetaryen olduğunu bildiği halde onu kanlı bir ilik yemeye zorlar müthiş adam. Bu vahşi yemeği pişirmek için saatlerce uğraşmış olması bahanesi bir yana derinden derine kadının da kemiğini, iliğini almaya, emmeye ve yemeye ilişkin bir ihtiras, bir gösteridir bu. Kanlı kemik ve ilik sembolizmiyle Kirshenbaum bize romanın muradını da anlatır: Kadın bedeninde olduğu düşünülen taşkın arzunun somut gerçekliğine yönelik korku... Onu yenmek içinse dönüştürmek gerekir. Faşizmin evrenselliği de buradan gelir ya, bir şeyi, başka bir şeye, bir kimseyi başka bir kimseye dönüştürebildiği ölçüde evrenseldir faşizm. Şeyleri ve kimseleri dönüştürmenin maddi koşullarından bile önce gelen 'tasarım' gücüyse, faşizmi kuran esas dinamiktir.

1961 Anayasası 'Bu elbise bize bol geliyor' diye değişt

16/9/2007 · Kategori: Inceleme

1961 Anayasası 'Bu elbise bize bol geliyor' diye değiştirildi Altan Öymen 1982 Anayasası çok daha 'dardı'. 1995'ten itibaren 'geniş'letildi. Ama ilk yazılışındaki bir sürü sakınca giderilemedi. Yeniden yazılması bir ihtiyaç... Ama o ihtiyacın giderilmesi böyle mi olur? 16/09/2007 (1621 kişi okudu) Yeni Anayasa tartışmaları sırasında, ülkemizdeki Anayasa konusunun geçmişini hatırlamakta fayda var. Dün buna katkıda bulunmaya çalıştık. Bugün devam edelim: 1961 Anayasası, Cumhuriyet dönemimizin en demokratik, en çağdaş anayasasıydı. Bir askeri dönem sırasında kurulan Kurucu Meclis tarafından yapıldığı halde, 'sivil' yanı güçlü bir anayasaydı. Dün örneklerinden birini verdik, birçok konudaki düzenlemeler, o Meclis'ten, askerlerin dediği gibi değil, sivillerin dediği gibi çıkmıştır. Dün Radikal yazarı Türker Alkan da, hatırlatıyor: Ülkemizin demokratik bir yapılaşmaya kavuşmasında ve 'demokratik kültürün yavaş yavaş da olsa yayılması'nda, o Anayasa'nın 'sağladığı özgürlük ortamının büyük payı oldu'. Bu pay, belki çok daha büyük olacaktı, eğer o Anayasa başlangıçtaki haliyle daha uzun süre yaşayabilseydi... Öyle olmadı... Zaten ona, içindeki demokratik, laik ve özgürlükçü sistem yüzünden, başlangıçtan beri karşı çıkan muhafazakâr bir muhalefet vardı. 1961 Temmuzu'nda referanduma sunulduğunda, o muhalefet, daha da örgütlendi. Bir 'hayır' propagandası başlattı. Referandum kampanyası sırasında anayasaya 'Hayır' oyu verilmesini istemek yasak değildi ('Hayır'ın fiilen yasaklanması, 1982 Anayasası'nın referandumundadır). 1961'de 'Referandum' sözü Türkiye'de ilk defa kullanıldığı için, halkın büyük kesimince henüz bilinmiyordu. 'Hayır'cılar, yerine göre, bunu da kullanıyorlar, o sözle ilgili çeşitli rivayetler çıkarıyorlardı. Biri hâlâ hatırımdadır. O sırada Kurucu Meclis üyesi olarak ülkenin çeşitli yerlerine gidip Anayasa'nın içeriğini anlatmaya çalışıyorduk. Kuzeydoğu Anadolu'nun dağ köylerinden birine gittiğimizde, köy halkından biri 'Hoş geldiniz' deyip hal hatır sorduktan sonra bizden şu soruya cevap istemişti: "Referandum diye bir papaz var diyorlar. Bize Hıristiyanlığı getirmek istiyormuş. Doğru mu?" Bizden önce ona, referandumda niçin 'hayır' demesi gerektiğini bu gerekçeyle anlatmışlardı. Gerçeği anlatmamız kolay olmamıştı. Referandum yerine 'halkoylaması' sözcüğünün kullanılması gereği, bu gibi sorular üzerine daha iyi anlaşılmıştı. * * * Referandum -veya halkoylaması- bu şartlar altında yapıldı. Ama sağduyu, gene daha güçlü çıktı. Anayasa, yüzde 61.5 oyla kabul edildi. Fakat o Anayasa'yı beğenmeme eğilimi, giderek daha yaygınlaştı... O Anayasa'ya göre kurulan yeni Meclislerin içinde de, dışında da, Anayasa'nın getirdiği kurumlardan şikâyetçi olan gruplar vardı. Kimi, ülkemize ilk o Anayasa'yla gelip yerleşen toplusözleşme ve grev hakkından şikâyetçiydi, kimi üniversitenin, kimi TRT'nin özerkliğinden, kimi de düşünce özgürlüğünün sınırlarının -gereği kadar olmasa da- eskiye göre çok daha genişletilmiş olmasından... Şikâyetlerin ortak paydasının giderek yaygınlaşan özeti de şuydu: "Bu elbise bize bol geliyor." * * * O 'bol elbise', 1971-72 yıllarındaki '12 Mart dönemi'ndeki bir asker-sivil ittifakıyla daraltıldı. Anayasa'nın bazı maddeleri, Meclis'in muhafazakâr çoğunluğunca değiştirildi. 1980 askeri müdahalesinden sonra ise, daha da daraltıldı ve 1982 Anayasası'nın ilk halindeki -çeşitli açılardan sakıncalar taşıyan- şekle sokuldu. O Anayasa'da 1995 yılından sonraki birçok değişiklikle sağlanan iyileştirmeler malum... Fakat bunlar, o Anayasa'nın yeniden yazılması ihtiyacını gidermedi. * * * Evet, 1982 Anayasası'nın yeniden alınıp yazılması iyi olur. Fakat iktidar partisinin şimdiye kadarki tutumu, o konuda hiç de sağlıklı bir yol izlenmediğini gösteriyor. Şunu daha önce belirttik: Yeni yazılmış bir Anayasa metninin yasalaşması için, bir Kurucu Meclis kurma şartı yok. Bunu olağan bir yasama meclisi de yapabilir. Ama bu, o yasama meclisinin içinde, çoğunluk partisinden başka hiçbir siyasi partinin katılmadığı bir 'kapalı devre' çalışmasıyla başlatılır ve sürdürülürse, o yasalaşacak metne 'sivil anayasa' falan denilmez, bir 'parti anayasası' denilir. * * * Aylarca süren o 'kapalı devre' çalışmasının birinci döneminde devlet sırrı gibi saklanan anayasa taslağı, kamuoyunca ancak birkaç gün önce öğrenilebildi. Arkasından da devreye bir AKP heyetinin Sapanca Oteli toplantıları girdi. O toplantıların da gazetecilerden gizlenmesi esas... Hatta, heyet üyeleri daha önce başka bir yerdeki otelde toplanacaklarmış da, o yeri, gazetecilere karşı yeteri kadar korunaklı değil diye değiştirmişler. Sapanca'da gazeteciler onların ancak uzaktan fotoğraflarını, filmlerini çekebiliyorlar. Ama heyet üyelerinden bazıları ona da kızıyor. Gazeteciler onların 'özel hayat'larını 'ihlâl' ediyorlarmış... Bir iktidar partisinin yöneticileriyle bakanlarının 'Anayasa' konusunda yaptıkları toplantının 'özel hayat' içinde sayılması ilk defa işitiliyor ama, bugünkü Anayasa hazırlama anlayışı işte böyle... 'Sabır' tavsiye ediyorlar basına... "Hele biz işimizi bitirelim... Çıkan sonucu, elbette herkese açıklayacağız. O aşamadan sonra, partilerin, sivil toplum örgütlerinin, uzmanların görüşlerini de dikkate alacağız" diyorlar. Ama 'o aşamadan sonra' çıkan sonucun, sonradan öne sürülecek görüşlerin etkisi altında değişmesi, ne ölçüde mümkündür? Her şey şunu gösteriyor ki, iktidar partisi yönetiminin bu Anayasa'yla varmak istediği hedefler çoktan belirlenmiş. Taslak ona göre yazılmış... Şimdi de Sapanca'da son şeklini alıyor. Oysa mantığın gereği şudur: Eğer yapacağınız çalışmanın sonucunun toplumun geniş kesimlerince benimsenmesini istiyorsanız, ona mümkün olduğu kadar geniş yelpazeli bir katılımı, baştan itibaren sağlamalısınız. İşin büyük kısmını gizlice yapıp bitirdikten sonra 'yasak savma' niteliğindeki 'görüş alma'larla kimseyi tatmin edemezsiniz. * * * Bilmem, vakit artık çok mu geç?.. AKP iktidarı, o çalışmayı, şimdiye kadar geldiği noktada durdurup, 'göstermelik' olduğu izlenimini vermeyecek bir çağrı ile, temsil alanı daha geniş bir uzman ve siyasetçi kadrosunun katılımına açabilir mi? Eğer taslaktaki bazı maddelerle ilgili görüşlerini 'fikr-i sabit' haline getirmemişse, başkalarının görüşleriyle karşılaştırıp geliştirmeye veya değiştirmeye razı olabilir mi?.. Durum fazla umutlu görülmüyor ama, gene de bir 'Keşke öyle yapsa' temennisini buraya kaydetmiş olalım. İki 'anayasa çalışması': 1961'deki ve 2007'deki... (solda:) 1961'deki Anayasa tasarısını, hiçbiri gizli olmayan taslaklar üzerinde çalışarak hazırlayan Kurucu Meclis Komisyonu... Komisyonun görüşmeleri de tüm üyelerin katılımına açıktı. Ortada Meclis Başkanı Kazım Orbay, sağında komisyon başkanı Enver Ziya Karal, Muammer Aksoy, Turan Güneş, solunda Emin Paksüt, Coşkun Kırca ve diğer üyeler. (sağda:) Birkaç gün öncesine kadar gizli tutulan tek anayasa taslağını gizli otel toplantısında görüşen AKP heyeti üyeleri... Başbakan Yardımcısı Cemil Çiçek, uzaktan fotoğrafını çeken gazetecilere 'lütfen uzaklaşın' diye kızıyor. Altan Öymen arşivi - Diger Yazarlar

Stratejik Ortaklık?

29/1/2007 · Kategori: Inceleme

Stratejik Ortaklık?

2000'li yıllarda Bush yönetiminin Türkiye üzerine başarılı tarihsel operasyonu AKP iktidarı oldu.

Türkiye siyasetinde egemen olan Erbakan İslamcılığı geri plana itildi.

Amerika'ya bağlı dincilik seçimle iktidara geçti.

Bu olgu ABD'nin BOP (Büyük Ortadoğu Projesi) kapsamında 'Ilımlı İslam Devleti Modeli' ni sabırlı bir zamanlama içinde öngören görüşü doğruluyordu.

Ancak yeni iktidar, Ortadoğu'da Bush yönetiminin istediklerini tam anlamında gerçekleştiremedi.

Yine de bugün Türkiye'de Amerika'nın istediklerini gerçekleştirecek AKP'den daha elverişli bir seçenek görünmüyor.

*

Bu noktada şu sorunun önemi daha da artıyor:

Ortadoğu'da Bush stratejisiyle Türkiye'nin çıkarları çelişiyor mu, örtüşüyor mu?

Hiç kuşkusuz bu sorunun yanıtı büyük çapta Amerika'nın tutumuna bağlıdır.

İran'la çatışmayı, daha da ötesi savaşı öngören, Irak'ı parçalamayı göze alan bir politikayla Türkiye'nin bağdaşması olanaksız gibidir.

2007 yılında ülkemizde Cumhurbaşkanlığı seçimi ve genel seçim yapılacaktır. Bush yönetimi her ikisinde de tercihini AKP'den yana kullansa ve amaç sağlansa bile bu yolda istikrarlı bir yakın gelecek kolay değildir.

Neden?

*

Türkiye'de Amerika'ya karşıt eğilimler toplumda günden güne yükseliyor; hem dinci hem de milliyetçi kesimlerde bu alanda bir yoğunlaşma görülmektedir. Kamuoyu yoklamaları da bu yöndedir.

ABD geçmişte çok uzun yıllar Türkiye'yi Sovyetler'e karşı bir üs gibi kullanabilmiştir; çünkü ülkemizde komünizme karşıt milliyetçi ve dinci eğilimleri benimseyen geniş bir taban vardı.

Bu kez durum değişik...

Büyük çapta Amerikancı İslamcılığa oynayan siyaset tabanı, Bush yönetiminin stratejisi Ortadoğu'da belirginleştikçe parçalanacaktır; çünkü karşıda komünizm gibi birleştirici bir ortak düşman yok.

*

Sonuçta Ortadoğu'da Amerika ile Türkiye'nin çıkarlarının örtüşmesi güç olduğu gibi, ideolojik açıdan bir ortaklığın da bu kez kolay olmadığı görülüyor.

ABD'nin Irak'taki gözle görülen başarısızlığı bir anlamda 'Büyük Ortadoğu Projesi' nin Türkiye ayağındaki başarısızlığını da pompalıyor.

2007 yılı bu alandaki soru işaretlerinin yanıtlarını daha somut biçimde ortaya çıkaracak olaylara gebedir.

Cumhuriyet

Halk Edebiyatı Üstüne / Yaşar Kemal

26/1/2007 · Kategori: Inceleme

HALK EDEBiYATI ÜSTÜNE
BİRKAÇ SÖZ

    Uzun yıllar Halk Şiirimizin büyük ustalarının oluşması üstüne Sabahattin Eyuboğluyla konuşmalar yaptık, kimi zaman bu konuşmalar bir tartışmaya da dönüşüyordu. Vardığımız sonuç da kimi zamanlar bir oluyordu.
    Yunus Emre kimdi, bu büyük şiiri nasıl yapmıştı, Pir Sultan, Karacaoğlan kimdi, Dadaloğlu büyük, öfkeli sesini nereden almıştı?
    Bu büyük ustalar arasında Karacaoğlan benim en bildiğimdi. Karınca kararınca onun üstünde araştırmalarım vardı. Derlenmemiş bir kaç şiirini de gençliğimde derlemiş, Karacaoğlanın nereli olduğu üstüne de yirmi yaşlarımda bir küçük araştırma yayımlamış, Karacaoğlanın Çukurovalı olduğunu örneklere dayanarak tanıklamıştım. Yirmi yedi yaşıma kadar Çukurovada kalmış, Karacaoğlan üstüne bir hayli araştırmalar yapmıştım. Karacaoğlanın yaşamı üstüne Çukurovada konuşulan birtakım söylentileri de derlemiştim. Karacaoğlan, bu büyük usta kimdi, neydi, şiirini nasıl oluşturmuş, üç yüz yıl dilden dile nasıl günümüze kadar gelmişti?
    Bilim adamları Karacaoğlanın 17. yüzyılda yaşadığını saptıyorlar. Bu, daha önce mi, daha sonra mı kesinlikle bilinmiyor. Bilinmesi de olanak dışı. Yaklaşımlar birtakım olasılıklara dayanıyor. Bu olasılıkların gerçek olup olmaması üstünde durmamak gerek. Karacaoğlan ortaya çıktığından bu yana Türkmende yaşayagelmiştir. Bir halk Karacaoğlanı çağlar boyunca yaratmıştır. Benim üstünde durduğum öz buydu.
    Karacaoğlan büyük bir kişiliktir. Elbette ki köklü bir geleneğin sonucudur. Türkmenin uzun şiir geleneği onu yaratmıştır. Gene Türkmen onu yüzyıllarca dilden dile günümüze getirmiştir.
    Çağlar boyu Karacaoğlan günümüze kadar Türkmenle bütünleşmiştir. Bu büyük kişiliği halk yüzlerce yıl su altında kalmış çakıl taşı gibi arındırmış, güzelleştirmiştir.
    Benim üstünde durduğum, kesine yakın kural saydığım, büyük halk şairlerinin büyük, çağa uygun, halkın istemlerine karşılık veren kişilikler olmalarıdır. Bu büyük kişilikler yöresinde de halkın kendini yeniden çağlar boyunca yarattığıdır. Yukarda söylediklerimi bugünden giderek tanıklayabiliriz.
    Örneğin Karacaoğlanın bir şiirini ele alalım. Örneğin, "Derdile sevincim yıkışır dağlar" diye bitenini. Bu şiirin türlü türlü varyantı vardır. Her çağda, her bölgede halk bu şiiri kendi isteğine göre değiştirmiştir. Halk şiirinin dilden dile gelirken değişmesi, daha da güzelleşmesi kurallardan birisidir. Dilden dile gelirken değişmeyen çok az halk şiiri vardır, belki de yoktur. Şiiri öğrenen her kişi ya da her usta o şiiri kendine, kendi isteğine, kendi çağına göre değiştiriyor. Bir de büyük şairlerin, yakın şiirlerinin bölgelerce değiş tokuşu var. Karacaoğlanın bir şiiri Orta Anadoluda Pir Sultana, Pir Sultanın bir şiiri Çukurovada Karacaoğlana malediliyor. Karacaoğlanın "Nasihat" adlı bir şiiri buna çok güzel bir örnek. "Dinle sana bir nasihat edeyim / Hatırdan gönülden geçici olma / Yiğidin başına bir hal gelince / Onu yadellere açıcı olma", ilk okuyuşta bunun bir Karacaoğlan şiiri olduğu anlaşılır. Pir Sultanın yaşam karşısında davranışı, düşünüşü apaçık belli olduğu gibi, Karacaoğlanınki de bellidir. Çukurova söyleyişiyle, Çukurovanın sünni Türkmen düşünüşüyle, Orta Anadolu halkının söyleyişi, Alevi düşünüşü, dünyaya bakışı çok ayrıdır. Ama bu iki büyük kişiliğin şiirlerinin birleştiği birçok yer de var. Karacaoğlanın "Nusihat" şiiri Orta Anadoluda Pir Sultana malediliyor da, Pir Sultanın "Teber çekip şu mağ'radan dışarı / Çıkalım bakalım nicolsa olsun" şiiri Karacaoğlana maledilemiyor. Elbette gezginci aşıklar Pir Sultanın öteki şiirlerini Çukurovaya getirdikleri gibi bu şiirini de getirmişlerdir. Örneğin Alevi kökenli hiçbir Pir Sultan şiiri Karacaoğlana maledilmemiştir, ama "Yüksekte enginde yatan erenler / Yetişin imdada aldı dert beni / Başım alıp hangi yere gideyim / Gittiğim yerlerde buldu dert beni / Oturup benimle ibadet kıldı / Yalan söyledi de yüzüme güldü / Yalın kılıç olup üstüme geldi / Çaldı bölük bölük böldü dert beni / Üstümüzden gelen boran kış gibi / Yavru şahin pençesinde kuş gibi / Seherde sabahta duran düş gibi / Çağırta çağırta aldı dert beni / Pir Sultan Abdalım gönlüm hastadır / Kimseye diyemem gönlüm yastadır / Bilmem deli oldu bilmem ustadır / Şöyle bir sevdaya saldı dert beni" şiiri Çukurovada Karacaoğlana maledilmistir. Bu şiirin de havası Pir Sultan havası, Pir Sultan deyişidir, öyleyse neden Karacaoğlana maledilmistir? Çünkü bu şiirde Alevilik ağır basmaz, daha çok genel insani bir tema söz konudur. Onun için bu şiir Çukurovada KaracaoğJanın olabilir. Çukurovada ben Karacaoğlanın diye birçok Pir Sultan şiiri topladım. Ama Aleviliği söyleyen bir tek şiir derlemedim. Demek ki halk kendi bölgesine uydurduğu, yakın bulduğu başka bölgenin büyük bir şairinin şiirini de kendi bölgesinin büyük şairene maledebiliyor.
    Bir de o bölgenin irili ufaklı bütün gelmiş geçmiş şairlerinin en güzel şiirlerini, odak noktası olmuş köklü büyük şairine malediyor. neğin Çukurovada şiirleri bilip de yaşamı üstüne hiçbir şey bilinmeyen bir Kul Halil var. Ben çocukken birçok şiirleri Torosta Andırın, Göksün köylerinde bilinirdi. Bu iyi şairin bütün şiirleri Torostan ovaya inince hemen Karacaoğlana malediliyordu. Biraz, belki de birçok olumlu değişikliğe uğrayarak. Bir de gene 19. yüzyılda yaşamış Çukurovada bizim köyün yanındaki Hürüuşağı köyünden olan bir Kul Abdurrahman vardı. Kul Abdurrahmanın şiirleri bizim yöremizde Kul Abdurrahmanın olarak biliniyordu. Bizim yöremizden biraz uzaklaşınca, Kozana, Osmaniyeye, Andırma gidince Kul Abdurrahmanın şiirleri hemen Karacaoğlanın oluyordu. Gene benim gençliğimde Kadirlinin Şabaplı köyünden benim de tanıdığım İbrahim adında bir şair şiirlerini Karacaoğlan adıyla söylüyordu. Böyle şiirlerini Karacaoğlan adıyla söylemiş birkaç Karacaoğlan daha biliniyor.
    Yıl 1941 'di. O yaz ben köylere ağıt toplamaya çıkmıştım. Kadirlinin, sonradan da öğretmenlik yaptığım Bahçe köyüne vardım. Orada bir türkücüden birçok ağıt derledim. Türkücü bu arada bana hiç yayımlanmamış bir de Karacaoğlan türküsü söyledi. Çok güzel bir türküydü, çok sevindim. Türkü şuydu :

    Bahçe köyünde birkaç gün kaldıktan sonra Ceyhanın öte yanına geçip Osmaniye köylüklerine vurdum. Karacaoğlandan yeni bir şiir buldum diye de önüme gelene şiiri okuyordum. Araplı köyünde Çoluk Ökkeş, Çolak Ökkeş tütün kaçakçısıydı, Öksüzoğlan türkülü hikayesini Çukurda en güzel o söylerdi, ben türküyü bitirince çok kızdı. "Bu türkü Karacaoğlanın değil, Gavurdağlı Aşık Hacınındır," diye bağırdı. "Daha iki yıl önce bunu onun ağzından duydum, geçen yil da Bahçe köyünde Poyrazoğlunun evinde onlara ben söyledim, nasıl olmuş da Karacaoğlanın olmuş bizim Hacının türküsü, sanki Karacaoğlanın türküleri kendine yetmiyormuş gibi."
    Araştırdım ki, Çolak Ökkeş doğru, bir anda Karacaoğlanın oluvermişti Aşık Hacının türküsü. Sonra daha çok Aşık Hacı türküsü topladım Karacaoğlanın diye. Başka bir şey daha oldu, Karacaoğlandan sonra yetişmiş en büyük şair Dadaloğludur. Kozan, Kadirli, Feke yörelerinde de Karacaoğlanın birçok türküsünü Dadaloğluna malediyorlardı. Dikkat edelim, bu bölge Dadaloğlunun başkaldırdığı bölgedir. Hele Binboğa Aysarlarında Karacaoğlan hepten Dadaloğlu olmuştu. Çünkü artık Karacaoğlanın Dadaloğluyla günü dolmuştu. Başka bir çağ, başka bir gün yaşanmıştı. Dadaloğlu 1848 başkaldırmasında artık başkaldıran, savaşan, yenilen, iskan edilip perişan olan Türkmenin dili olmuştur. Yeni, başka bir çağla yepyeni sesi olan, Karacaoğlan kadar bir kişiliği olan başka büyük bir kişilik gelmişti. Artık halk şiirini bu büyük kişiliğin yöresinde oluşturuyor örüyordu. Çukurovada bundan sonra yetişen birçok şair artık Dadaloğlunun sesiyle konuşuyordu : Aşık Yusuf, kendisini Dadaloğlunun torunu diye tanıtıyordu. Onun oğlu Hakkı Tanıdoğan, gene onun soyundan geldiği bilinen Kozanlı Hacı Sözdoğuran hep hep Dadaloğlunun sesiydiler, öyle gür, tok, dövüşe hazır, öyle yönetime sonuna kadar çatan, başkaldırmış. Hele Avşarda yetişen şairler hep Dadaloğlunun gür, başkaldıran sesiydiler. Topraksızlığa, zulme, yönetime veryansın ediyorlardı. Artık Dadaloğlu Karacaoğlana ortak olmuştu.
    Örneğin Çukurovada türkülerin bağlantısına Karacalama diyorlardı, Karacaoğlandan dolayı. Dadaloğlunun Karacalaması, Kul Halilin, Süleyman Paşanın Karacalaması... Alevilerde de Şah Beyit diyorlardı bağlama beyitlere Şah Hatayiden dolayı... Pir Sultanın Şah Beyti, Kul Himmetin Şah Beyti... Yani türkülerin son beytinin, şair adı geçen bağlama beytinin...
    Yani bir büyük ozan geliyor çağa, damgasını basıyor o yöreye... Halk o ulu kişinin yöresini besliyor, zenginleştiriyor, kırk bin yıl sır; altında kalmış cilalanmış çakıl taşı gibi o şiiri işliyor, güzelleştiriyor çoğaltıyordu. Fazlasını, oluşmamışını atıyor, kendisi ona yeni yeni güzellikler katıyordu.
    Sabahattin Eyuboğluna göre, bu kişilik büyük bir kişilik değil de halktan herhangi bir kişilik olamaz mıydı? Onun gönlü böyle bir büyük kişilikten yöne değil de halkın içinden çıkmış boz bir kişilikteydi. Halk yaratıyor yapıyorsa o kişilik neden herhangi bir kişilik olmasındı... Bu konuşmalar yıllar yılı sürdü. O örnekler buldu, ben örnekler buldum. Bu yıllar yılı süren konuşmaları saptayabilseydik bugün elimizde epeyce ilginç yaklaşımlar olurdu. Ben de düşünüyorum da yöresinde bugün büyük şiirler oluşturulmuş kişiler niçin orta bir kişilik olmasın? Ama bir de kişiliğini bildiğimiz yakın bir şair geliyor akla, Dadaloğlu... Dadaloğlu şimdi bile Avşarda büyük, kutsal bir kişiliktir. Hem şiir kişiliği, hem de düpedüz etken bir kişilik...
    Bizim halk şiirimizin bugün bile yaşayan olanaklarından gidilseydi, köklü bir bilimsel araştırmaya dayandırılsaydı yukardaki savlarımız edebiyat araştırmaları için dünyaya kaynaklık edebilirdi. Homerosun kim olduğunu buradan giderek daha gerçekçi bir yaklaşımla bulabilirdik. Homerosun kişiliği bu yöntemle daha bir açıklığa kavuşmuş olurdu. Homerosu yıllar boyunca halk, şairler kuşağı ne kadar yaratmış, onun büyük kişiliği bu ulu şiiri nasıl oluşturmuş, oluşmasına yardımcı olmuş?
    Ağıtları, anonim halk şiirini, masalları, türkülü halk hikayelerini halk kendisi yüzyıllar boyunca işleye işleye yaratmıştır. Destanların, tutkulu halk hikayelerinin gene bugünden de biliyoruz ki güçlü yaratıcıları kişilerdir. Sonra halk onları almış, kendisi, yüzyıllar boyunca işlemiştir. Çukurovada bir sürü Köroğlu söyleyen kişiyle karşılaştım. Gebeleli Murtaza, Küçük Mehmet, Kazmacalı Güdümen Ahmet, Haruniyeli Gök İsmail, daha birçoğu... Bunlar Köroğlu hikayelerine kendi anlatım damgalarını da vuruyorlardı. Murtazadan Köroğlunu öğrenen, büyük bir usta değil genç birisiyse, "ben," diyordu, "Murtazanın Köroğlusunu söylüyorum." öteki, "ben Güdümen Ahmedin Köroğlusunu söylüyorum" diyordu. Büyük anlatıcılar hikayeleri kendilerine yeniden yaratıyorlardı. Ben, küçücük bir bölge içinde, köyden köye, üç ayrı yerde, üç ayrı kişiden üç ayrı Köroğlu dinlediğimi biliyorum. Derlendi mi bilmiyorum, Çukurovadaki Köroğlu başkadır, diliyle, yapısıyla, kurgusuyla, dünya görüşüyle, Kars yörelerinde anlatılan Köroğlu bambaşkadır. Hele Azerbaycan Köroğlusu bambaşkadır. Bu sonuçtan çıkarak sonuca varırsak, çağlarca da destanlar, hikayeler değişiyor. Homeros, ya da Dedem Korkut, ya da öteki destanlar dilden dile çağımıza kadar gelselerdi kim bilir ne büyük değişikliklere uğrarlardı. Belki de bu destanlar şirndi Anadoluda bir iyice değişmiş olarak halkın arasında yaşıyorlardır. Şimdi bile o destanlardan bazı küçük parçalar, yaklaşımlar, kokular buluyoruz Anadoluda. Bir türküde, bir masal parçasında, bir türkülü hikayede...
    Biz bütün bunları yıllar yılı Eyuboğluyla tartışırken, örneklerimizi çoğunlukla ezberimizdeki türkülerden veriyorduk. Bir gün ben gene bir örnek vermişken, Eyuboğlu, "Yaz bunu be," dedi, önüme bir kağıt uzattı. Ben de yazdım. Bundan sonra bütün örnekleri aklımıza geldikçe yazalım, dedik. Yazdık da... Son yıllarda da, onun ölümünden birkaç yıl öncesine kadar da, yazmamızı sürdürdük. Bir gün Eyuboğlu, "Bak," dedi, "getir bakalım şu yazdıklarımızı..." Götürdüm. "Çoğalmış," dedi. "Gel seninle bunu bir seçmeler kitabı yapalım. Ama antoloji gibi falan değil." Gerçekten bu topladıklarımız bir kitap olurdu... "Olur," dedim. "Ama bir de kitaplara göz gezdirelim." Zor güç onu bu işe kandırdım. Bir süre de kitaplardan seçtik. Derlemenin adı için de, "öyle antoloji gibi falan bir ad koymayalım," dedi. Bu da iyi olurdu. Aklımıza geldikçe bundan sonra köşeye bir de adlar yazmaya başladık, işte o yazdığımız bir sürü ad arasından ben "Gökyüzü Mavi Kaldı"yı seçtim.

Kuş uçtu yuva kaldı
Gökyüzü mavi kaldı

Yaşar Kemal
8 Aralık 1977
Basınköy

1001 KİTAP

Güray Süngü'nün "Pencereden" Romanı / A. Ömer TÜRKEŞ

26/1/2007 · Kategori: Inceleme

Pencereden

Süngü, Güray Fiyatı: 7,00 YTL %10 indirimli Pandora fiyatı: 6,30 YTL  sepete ekle

Hasan Ali Toptaş'ın Kayıp Hayaller Kitabı / A. Ömer TÜRKEŞ

26/1/2007 · Kategori: Inceleme

Hasan Ali Toptaş

Kayıp Hayaller Kitabı