AlsahBlog / Yeni Güne Türkü

W. Faulkner, yazarlýðý, romanlarý, eleþtiri, edebiyat-sinema iliþkisi üstüne birbirinden ilginç saptamalar yapýyor. Bir yazarýn kendine ve hayata hangi doruklardan bakmasý gerektiðini gösteriyor.
Yýl 1956, yer New York...

Bay Faulkner, bir süre önce söyleþilerden hoþlanmadýðýnýzý söylemiþtiniz.
Söyleþilerden hoþlanmama sebebim bazan kiþisel sorulara karþý öfkeli tepkiler veriyor gibi görünmemdir. Sorular kitaplarým hakkýndaysa, onlarý yanýtlamaya çalýþýrým. Ama sorular benim hakkýmdaysa, belki yanýtlarým ya da belki yanýtlamam, ama yanýtlasam bile, ayný soru ileride baþka bir gün sorulduðunda yanýtým farklý olabilir.

Peki ya yazar kiþiliðiniz hakkýndaki sorular?
Ben varolmasaydým baþka birinin benim ya da Hemingway’in, Dostoyevski’nin yazdýklarýmýzý yazacaðýna inanýrým. Bunun kanýtý Shakespeare’in oyunlarýný yazdýðýný iddia edebileceðimiz üç ayrý aday bulabilmemizdir. Ama Hamlet ya da Bir Yaz Gecesi Rüyasý’yla ilgili önemli olan þey bu oyunlarý kimin yazdýðý deðil, birisinin yazmýþ olduðudur. Sanatçý önemsizdir. Sadece onun yarattýðý þey önemlidir, çünkü sanatta söylenecek yeni bir þey yoktur. Shakespeare, Balzac ya da Homeros ayný þeyler hakkýnda yazmýþlardýr ve aslýnda onlar bin ya da iki bin yýl daha uzun yaþamýþ olsalardý, yayýncýlar baþka yazarlara hiç ihtiyaç da duymayacaklardý.

Ama söylenecek yeni bir þey olmasa bile yine de yazarýn kiþiliði önemli deðil mi sizce?
Kendisi için fazlasýyla önemlidir. Yazar dýþýndakilerin ise yazarýn kiþiliðiyle uðraþmaya fýrsat bulamayacak kadar yazarýn yazdýklarýyla meþgul olmalarý gerekir.

Çaðdaþlarýnýzýn da mý?
Hepimiz kendi kusursuzluk hayalimizi gerçekleþtirmekte çuvalladýk. O yüzden ben bizi imkânsýzý gerçekleþtirmekteki olaðanüstü baþarýsýzlýðýmýza göre deðerlendirmek taraftarýyým. Bana kalýrsa, kitaplarýmýn hepsini baþtan yeniden yazabilsem, onlarý daha iyi yazabileceðimi düþünürüm; bu, zaten bir sanatçý için saðlýklý olan durumdur. Bu yüzden sanatçý çalýþmaya, denemeye devam eder; her seferinde, bu sefer becereceðim, bu iþi bu sefer kývýracaðým, der kendi kendine. Elbette beceremeyecektir, ama iþte, bu durumun saðlýklý olmasý da bu yüzdendir. Bir kere becerdi mi, bir kere tahayyülündeki görüntüyle yarattýðý kitabý birbirine tam olarak uydurdu mu, geriye boðazýný kesmekten, kusursuzluðun öte tarafýna geçmekten, intihar etmekten baþka bir þey kalmaz. Ben baþarýsýzlýða uðramýþ bir þairim. Belki de her romancý önce þiir yazmak ister, yazamadýðýný görür ve hikâye yazmayý dener. Hikâye, þiirden sonra en çok çaba isteyen edebiyat formudur. Ve sanatçý hikâye yazma iþinde de çuvalladýðýnda, ancak þiirde ve hikâyede çuvalladýðýnda romanýný yazmaya baþlayacaktýr.

Ýyi bir romancý olmak için uygulanabilecek bir formül var mý sizce?
Yüzde doksan dokuz yetenek… yüzde doksan dokuz disiplin… yüzde doksan dokuz çalýþma. Ýyi bir romancý yaptýðý þeyden asla tatmin olmamalýdýr. Asla olabileceði kadar iyi deðildir bir kitap. Her zaman hayal etmeli ve yapabileceðini bildiðinden daha iyisini yapmaya çabalamalýdýr. Sadece çaðdaþlarýndan ve önceki kuþaktan iyi olmaya çalýþmakla yetinmemelidir. Kendinden daha iyi olmaya çalýþmalýdýr. Bir sanatçý cinlerin yönettiði bir mahluktur. Cinlerin neden kendisini seçtiklerini bilmez ve bunun sebebini araþtýramayacak kadar da meþguldür. Baþtan sona ahlak dýþý biridir, yazdýðý kitap güzel olsun diye herhangi birini ya da herkesi soyacak, herhangi birinden ya da herkesten ödünç alacak, dilenecek, hýrsýzlýk yapacak kadar ahlak dýþý biridir yazar.

Bir yazarýn baþtan sona acýmasýz biri olmasý gerektiðini mi söylemek istiyorsunuz?
Yazarýn tek sorumluluðu sanatýna karþýdýr. Ýyi bir sanatçýysa tamamen acýmasýz, merhametsiz olacaktýr. Romancýnýn bir rüyasý vardýr. Bu rüya ona o kadar çok iþkence eder ki romancýnýn ondan kurtulmasý gerekir. Ondan kurtulana kadar huzur bulamaz. Hepsini boþverir: onur, gurur, iyi insan olmak, güvenlik, mutluluk –hepsini kitabý güzel olsun diye feda eder. Eðer bir romancýnýn annesini soymasý icap ederse romancý bir saniye için bile tereddüt etmeyecektir; “Ode on a Grecian Urn”* dünyadaki yaþlý kadýnlarýn tümüne bedeldir.

Peki güvenlik, mutluluk ve onurun yokluðu tek baþýna bir sanatçýnýn yaratýcýlýðýnda rol oynayabilir mi?
Hayýr. Bunlar sadece yazarýn huzuru ve memnuniyeti için önemli þeylerdir, oysa sanatýn huzur ya da memnuniyete de aldýrdýðý yoktur hiç.

Peki o zaman sizce bir yazar için en iyi ortam hangisidir?
Sanat ortama falan da bakmaz; nerede olduðunuzun hiç önemi yoktur. Beni kastediyorsanýz, bugüne kadar bana teklif edilen en iyi iþ bir kerhanenin yöneticiliðiydi. Bana kalýrsa bir sanatçýnýn içinde çalýþabileceði en kusursuz ortam budur. Ona maddi bir özgürlük saðlar; korkudan ve açlýktan uzaktadýr sanatçý; baþýnýn üstünde bir çatý vardýr; biraz hesap-kitap iþleriyle uðraþmaktan ve ayda bir karakola gidip polislere para vermekten baþka yapacaðý bir þey de yoktur. Sabah saatlerinde sessizdir burasý, zaten sabah saatleri de çalýþmak için en uygun saatlerdir. Akþamlarý eðer katýlmak isterse onu sýkýlmaktan kurtaracak, yeterli sayýda sosyalleþme olanaðý vardýr çevresinde; toplumda belirli bir mevkî edinmiþ olur; asýl hesap-kitap iþlerini ev sahibi kadýn üstlendiðinden yapacak pek bir þey kalmaz ona; evin bütün sakinleri kadýndýr ve onu “beyefendi” diye çaðýrýrlar. Mahallesindeki bütün içki kaçakçýlarý da ona “beyefendi” diye hitap ederler. Ayrýca polisleri ilk isimleriyle çaðýrma ayrýcalýðýna da sahiptir.
Yani, bir sanatçýnýn istediði þey ister huzur, ister yalnýzlýk, isterse zevk olsun, sanatçý bunlara çok da yüksek olmayan bir meblað karþýlýðýnda kavuþabilecektir. Kötü bir ortamýn yapabileceði tek þey yazarýn kan basýncýný yükseltmektir; böyle durumlarda sanatçýnýn zamaný daha çok öfkelenmeye ve sýkýlmaya harcanacaktýr. Deneyimlerim bana mesleðim için gereksinim duyduðum araçlarýn kâðýt, tütün, yemek ve biraz da viski olduðunu gösterdi.

Burbon demek istiyorsunuz?
Yok hayýr, o kadar seçici deðilim. Scotch ve hiçlik arasýnda bir tercih yapmam gerekse Scotch’u seçerdim.

Ekonomik özgürlükten bahsettiniz. Bir yazarýn ihtiyacý var mýdýr buna?
Hayýr. Yazarýn ekonomik özgürlüðe ihtiyacý yoktur. Ýhtiyacý olan tek þey bir kalem ve biraz da boþ kâðýttýr. Bildiðim kadarýyla beleþ paranýn yazarlýða olumlu etkisi yoktur pek. Ýyi bir yazar asla bir kuruma dahil olamaz. Birþeyler yazmakla fazla fazla meþguldür o. Birinci sýnýf bir yazar deðilse kendisini zamaným yok, ekonomik özgürlüðüm yok diye kandýrýyordur. Ýyi sanat hýrsýzlar, içki kaçakçýlarý ya da at hýrsýzlarý arasýndan da çýkabilir. Ýnsanlar katlanabilecekleri zorluk ve fakirliðin miktarýný keþfedemeyecek kadar korkaktýrlar gerçekte. Ne kadar dayanýklý olduklarýný keþfetmekten korkarlar. Hiçbir þey iyi bir yazarý yok edemez. Ýyi bir yazarý alt edebilecek tek þey ölümdür. Ýyi yazarýn baþarýya ya da zengin olmaya aldýracak zamaný da yoktur. Baþarý kadýnsý bir þeydir ve biraz da bir kadýn gibidir; karþýsýndayken köþenize çekilirseniz üzerinizden geçip gider. En iyisi ona elinizin tersini göstermektir. Belki o zaman sizin yerinize o dizlerinin üzerine çökecektir.

Filmler için çalýþmak sizin yazarlýðýnýzý kötü etkileyebilir mi?
Birinci sýnýf bir yazarýn yazarlýðýný hiçbir þey kötü etkileyemez ve eðer yazar birinci sýnýf bir yazar deðilse, kimse de ona yardým edemez. Yazar eðer birinci sýnýf deðilse zaten sorun da yoktur aslýnda, çünkü yazar çoktan ruhunu bir yüzme havuzu için satmýþtýr.

Bir romancý film senaryosu yazarken taviz verir mi?
Her zaman verir, çünkü bir film doðasý gereði bir iþbirliðini gerektirir ve her tür iþbirliði de bir tavizdir, çünkü kelimenin anlamý da budur –bir iþi birlikte yapmak.

Birlikte çalýþmaktan en çok hoþlandýðýnýz oyuncular kimler?
Bugüne kadar en iyi geçindiðim oyuncu Humphrey Bogart’týr. Onunla birlikte To Have and Have Not ile The Big Sleep’te çalýþtýk.

Baþka bir film senaryosu yazmaya niyetiniz var mý?
Evet, George Orwell’in 1984’ünü yazmak isterdim. Her zaman inandýðým ve romanlarýmda iþaret ettiðim düþüncemi, yani insanýn temel özgürlük istenci sayesinde asla yok edilemeyeceðini kanýtlayan bir final var aklýmda.

Bu filmler için çalýþýrken en iyi sonuçlarý nasýl elde ediyorsunuz?
Çalýþtýðým filmler arasýnda bana en baþarýlý gelenler oyuncularla yazarýn senaryoyu bir kenara koyup sahneyi tam kamera çalýþmaya baþlamadan önce, prova esnasýnda keþfettikleri filmler olmuþtur. Eðer senaryo yazarlýðý iþini ciddiye almasaydým, ya da ciddiye alamayacaðýmý hissetseydim filmlere ve kendime olan saygým yüzünden bu iþe hiç girmezdim. Ama artýk iyi bir senaryo yazarý olamayacaðýmý çok iyi biliyorum; o yüzden senaryo yazarlýðýnýn romancýlýk kadar büyük bir önceliði asla olmayacak benim için.

Efsanevî Hollywood deneyiminiz hakkýnda bir þeyler söylemek ister misiniz?
MGM’le bir anlaþma yapmýþ, eve dönmek üzereydim. Birlikte çalýþtýðým yönetmen bana, “Burada yine çalýþmak istersen haber ver, ben de yeni bir anlaþma için stüdyodakileri ararým,” dedi. Ben de teþekkür edip evime gittim. Yaklaþýk altý ay sonra yönetmen arkadaþýma telgraf çekip yine ayný stüdyoyla çalýþmak istediðimi söyledim. Bir süre sonra bir Hollywood ajanýndan ilk haftalýk maaþýmý çek olarak aldým. Þaþýrmýþtým, çünkü önce resmî bir yazý ve stüdyodan bir kontrat bekliyordum. Kendi kendime anlaþmayý yollamayý ihmal ettiler, sonraki postayla gelir herhalde, dedim. Oysa bir hafta sonra ajandan yeni bir mektup aldým ve mektup zarfýnýn içinden ikinci haftanýn maaþý çýktý. Bu anlattýðým olaylar 1932 Kasýmýnda baþladý ve 1933 yýlýnýn Mayýs ayýna kadar devam etti. Sonra stüdyodan bir telgraf geldi. Þöyle yazýyordu: “William Faulkner, Oxford, Miss. Neredesiniz? MGM Stüdyolarý.”
Yanýt olarak þöyle yazdým: “MGM Stüdyolarý, Culver City, Kaliforniya. William Faulkner.”
Telgraf çekmekle görevli genç kadýn bana “Mesajýnýz nedir Bay Faulkner?” diye sordu. “Budur,” dedim. O da bana dönüp “Kurallarýmýz gereði mesajý olmayan bir mesaj gönderemem, bir þey söylemeniz lazým,” dedi. Bana gösterdiði örneklere baktým ve birini seçtim –sanýrým iyi evlilik yýldönümleri gibi birþeydi. Bunu gönderdim. Sonra stüdyodan telefon ettiler, bana ilk uçaða binip New Orleans’a gelmemi ve stüdyo yöneticisi Browning’e durumum hakkýnda rapor vermemi söylediler. Oxford’dan hemen trene binip sekiz saat içinde New Orleans’a gidebilirdim. Ama stüdyodakilerin söylediklerine boyun eðdim, Memphis’e gittim. Memphis’den New Orleans’a uçak seferleri vardýr, ama çok sýk yapýlmaz bu seferler. Üç gün sonra kalktý ilk uçak.
Saat altý gibi Bay Browning’in oteline ulaþtým ve ona rapor verdim. Ýçeride bir parti yapýlýyordu. Ýyi bir uyku çekmemi ve sabah erkenden kalkmaya hazýr olmamý söyledi. Ona hikâyenin nasýl birþey olduðunu sordum. “Hikâye mi, evet, hikâye için bilmemkimin odasýna git. O senaryonun devamlýlýðýný kontrol eden kiþidir, sana hikâyenin ne olduðunu anlatýr.”
Ben de bu odaya gittim. Devamlýlýk yazarý tek baþýna oturuyordu odasýnda. Kim olduðumu söyleyip hikâyeyi sordum ona. “Diyaloglarý yazdýðýnýz zaman hikâyeye bakabilirsiniz,” dedi. Browning’in odasýna gidip olup biteni anlattým. “Geri dön ve o bilmemkime gidip... Her neyse, en iyisi sen þimdi iyi bir uyku çek de sabah erkenden iþe koyulabilelim.”
Böylece ertesi sabah Browning’le epey güzel küçük bir tekneye atlayýp Grand Isle’a doðru yola çýktýk. Film bu yüz mil kadar uzaktaki yerde çekilecekti; oraya tam öðle yemeði vakti ulaþtýk ve hava kararmadan New Orleans’a döndük.
Bu böyle üç hafta devam etti. Arada bir hikâyeyi bilmediðim için endiþelenirdim ama Browning hep “Endiþlenmeyi býrak. Ýyi bir uyku çek de sabah erkenden iþe koyulabilelim,” derdi.
Bir akþam Grand Isle’dan döndükten sonra, daha odama yeni girmiþken telefon çalmaya baþladý. Browning arýyordu. Hemen odasýna gelmemi istedi benden. Gittim. Elinde bir telgraf vardý: “Faulkner kovuldu. MGM stüdyolarý.” “Üzülme,” dedi Browning, “Bilmemkimi hemen þimdi arayýp seni yine iþe aldýrmakla kalmayacaðým, üstüne bir de özür mektubu yazdýracaðým.” Kapýnýn çaldýðýný duyduk. Yine telgraf çekmiþlerdi: “Browning kovuldu. MGM stüdyolarý.” Böylece ben eve döndüm. Sanýrým Browning de bir yerlere gitti. Devamlýlýk yazarýný ise hâlâ bir odada oturmuþ, eli çenesinde çalýþýrken hayal edebiliyorum.

Yazarýn sinema için çalýþýrken taviz vermesi gerektiðini söylediniz. Peki ya kendi yazarlýðý konusunda? Okura karþý herhangi bir sorumluluðu var mýdýr yazarýn?
Yazarýn sorumluluðu yaptýðý iþi iyi þekilde bitirmektir; bundan sonra geriye herhangi bir sorumluluðu kalýyorsa bunu da istediði gibi yerine getirmekte özgürdür. Ben kendim dýþ dünyayý düþünemeyecek kadar meþgulüm. Beni kimin okuduðuyla ilgilenecek vaktim de yok. Filancanýn benim ya da bir baþka yazarýn kitaplarýmýz hakkýndaki fikriyle ilgilenmiyorum. Uymam gereken benim kendi koyduðum kýstaslardýr –yani La Tentation de Saint Antoine’ý ya da Eski Ahit’i okurken hissettiðim gibi hissetmemi saðlayacak þekilde yazmaktýr. Bu kitaplar bana kendimi iyi hissettirir. Bir kuþu izlerkenkine benzer bir mutluluktur bu. Eðer yeniden hayata gelebilseydim bir akbaba olmayý isterdim. Kimse bir akbabayý rahatsýz etmez, hayatýnda hiç tehlike yoktur ve ayrýca bir akbaba yemek seçmez, her þeyi yer.

Standartlarýnýza ulaþmak için hangi tekniði kullanýyorsunuz?
Býrakalým da romancýlýk teknikleriyle ilgileniyorsa, yazar bu cerrahi operasyon iþinin inceliklerini ya da tuðla dizme yöntemlerini tek baþýna öðrensin. Ýyi yazmak için mekanik bir yöntem, bir formül yoktur. Bir edebiyat teorisini takip eden genç bir yazar aptallýk etmiþ olur. Kendinizi kendi hatalarýnýzla eðitin; insanlar hata yapa yapa öðrenirler. Ýyi sanatçý kimsenin ona akýl öðretecek kadar iyi olmadýðýna inanýr. Müthiþ bir kendini beðenmiþliðe sahiptir. Kendinden önce gelen yaþlý yazara ne kadar saygý duysa da onu altetmek ister.

Yani tekniðin önemsiz olduðunu mu söylüyorsunuz?
Kesinlikle öyle demiyorum. Bazan teknik ipleri eline alýr ve yazarýn hayalini kurduðu þeyle daha yazarýn kendisi uðraþmaya baþlamadan onu kontrol etmeye baþlar. Bu güç gösterisi dediðimiz þeydir ve böyle durumlarda yapýtý bitirmek sadece tuðlalarý güzel bir biçimde yan yana getirmek anlamýna gelir, çünkü yazar muhtemelen daha ilk kelimeyi yazmadan sonuna kadar romanýna koyacaðý bütün kelimeleri biliyordur içten içe. Döþeðimde Ölürken’i yazarken böyle olmuþtu. Kolay deðildi. Ýçten yazýlmýþ hiçbir roman kolay yazýlmaz. Ýþin basitliði kullanacaðým bütün malzemenin elimde hazýr oluþundaydý. Romanýmý altý hafta boyunca o zaman günde on iki saat çalýþtýðým iþimden arta kalan zamanlarda yazdým. Basitçe anlatmak gerekirse, bir grup insan hayal ettim ve onlarý evrensel ve doðal felaketlerin, sellerin ve yangýnlarýn içine attým.
Bir yazarýn sahip olmasý gereken özellik kendi yapýtýný yargýlarken tarafsýz olabilmek ve kendini bu konuda aldatmayacak dürüstlüðe ve cesarete sahip olmaktýr. Kitaplarýmýn hiçbiri kendi standartlarýma ulaþmamýþ olduklarý için, yazdýðým bir romaný daha önce yazdýklarým arasýndan bana en çok acý ve keder verenine göre yargýlarým, týpký bir annenin hýrsýz ya da katil olan çocuðunu rahip olan çocuðuna oranla daha çok sevmesi gibi.

Bu bahsettiðiniz hangi romanýnýz?
Ses ve Öfke. Beþ ayrý seferde, ondan kurtulana kadar bana azap veren hayalimden kurtulmaya çalýþarak hikâyeyi anlatmaya çalýþtým. Ýki kayýp kadýnýn trajedisidir bu kitap: Caddy ve kýzýnýn. Dilsey en çok sevdiðim karakterlerimdendir çünkü güçlü, cesur, sakin ve dürüsttür. Benden çok daha cesur, dürüst ve eli açýktýr.

Çaðdaþýnýz olan yazarlarý okuyor musunuz?
Hayýr, okuduðum kitaplar gençken okuyup sevdiðim ve eski dostlarla görüþür gibi sürekli geri döndüðüm romanlardýr: Eski Ahit, Dickens, Conrad, Cervantes, Don Quijote –bu kitabý bazýlarýnýn Ýncil’le yaptýklarý gibi her yýl okurum. Sonra Flaubert, Balzac –kendi kusursuz dünyasýný yaratmýþ bir yazar– Dostoyevski, Tolstoy, Shakespeare. Melville’i arada bir okurum ve þairlerden Marlowe’u, Campion’u, Jonson’u, Herrick’i, Donne’u, Keats’i ve Shelley’i severim. Hâlâ Housman’ýn þiirlerini okumaya devam ediyorum. Bu kitaplarý o kadar çok yeniden okudum ki artýk onlara baþtan baþlayýp son sayfaya kadar da okumuyorum. Sadece bir sahneyi okuyorum, ya da bir karaktere bakýyorum, týpký bir arkadaþýmla birkaç dakikalýðýna sohbet eder gibi.

Peki ya Freud?
Ben New Orleans’da yaþarken herkes Freud’dan bahsederdi ama ben onu hiç okumadým. Shakespeare de okumamýþtý. Melville’in okuduðunu da zannetmem –Moby Dick’in okumadýðýndan eminim.

Dedektif hikâyeleri okuyor musunuz?
Bana biraz Çehov’u hatýrlattýðý için Simenon okuyorum.

Peki ya en sevdiðiniz karakterler?
En sevdiðim karakterler vahþi, acýmasýz, alkolik, fýrsatçý, güvenilmez, sanýrým karakterine ait herþeyin epey kötü olduðunu söyleyebileceðimiz ama yine de bir karaktere sahip olan Sarah Gamp, sonra Bayan Harris, Falstaff, Prens Hal, Don Quijote ve elbette Sancho’dur. Leydi Macbeth’i her zaman tutarým. Bottom, Ophelia ve Mercutio’yu da –o da, Bayan Gamp da hayatla mücadele etmiþ, pek öyle ayrýcalýk istememiþ, hiç de yakýnmamýþlardýr. Huck Finn elbette ve Jim. Tom Sawyer’ý hiçbir zaman çok sevmedim –gýcýk biri. Ayrýca George Harris’in 1840 ya da 1850’de Tennessee daðlarý hakkýnda yazdýðý romanýndaki Sut Lovingood’u severim. Kendisi hakkýnda hiçbir yanýlsamasý yoktur, elinden gelenin en iyisini yapar; bazan korkaktýr ve korkak olduðunu bilir ve bundan utanmaz; baþýna gelenler yüzünden kimseyi suçlamamýþ, Allah’a da bu yüzden veryansýn etmemiþtir.

Roman sanatýnýn geleceði hakkýnda birþeyler söyleyebilir misiniz?
Ýnsanlar roman okumaya devam ettikleri sürece bazý insanlarýn oturup roman yazmaya devam edeceklerini düþünüyorum; tabii eðer resimli dergiler ve çizgi romanlar en sonunda insanýn okuma yeteneðini yok etmezlerse.

Peki eleþtirmenlerin iþlevi?
Sanatçýnýn eleþtirmenleri dinleyecek zamaný yoktur. Eleþtirmenleri yazar olmak isteyenler okur, yazmak isteyenlerin buna vakti yoktur. Eleþtirmenin iþlevi sanatçýnýn kendisine yönelik deðildir. Bir mekanizma gibi düþünürsek, sanatçý eleþtirmenin bir kademe üstündedir, çünkü sanatçý eleþtirmeni hareket ettirecek þeyi yazýyordur. Eleþtirmen de sanatçý dýþýndaki herkesi hareket ettirecek olan þeyi.

Yani yapýtlarýnýzý kimseyle konuþup tartýþmaya ihtiyacýnýz olmadýðýný söylüyorsunuz?
Evet, vaktimin çoðu onlarý yazmakla geçiyor zaten. Kitaplarýmýn beni memnun etmesi gerekir ve ediyorlarsa üzerlerine konuþmam da gerekmez. Beni memnun etmiyorlarsa onlardan bahsetmem onlarý daha iyi kýlmaz, ne de olsa kitaplarý daha iyi kýlacak tek þey onlarýn üzerinde biraz daha çalýþmaktýr. Ben bir edebiyatçý deðil, bir yazarým. Boþ konuþmaktan hoþlanmam.

Eleþtirmenler kitaplarýnýzda akrabalýk iliþkilerinin merkezî olduðunu söylüyorlar.
Bu onlarýn görüþü ve söylediðim gibi, ben eleþtirmenleri okumuyorum. Ýnsanlar hakkýnda yazan birinin hikâyesini ilerletmek için önemli deðilse karakterlerinin akrabalýk iliþkilerine mesela burunlarýnýn þekillerinden daha fazla ilgi göstereceðini pek sanmýyorum. Eðer yazar dikkat göstermesi gereken þeye, yani hakikate ve insan yüreðine odaklanýrsa o zaman baþka þeylere, burunlarýn þekli ya da akrabalýk iliþkileri gibi fikirlere ayýracak pek zamaný kalmaz; çünkü bence fikirlerin ve gerçek hayata dair bu tür küçük bilgilerin hakikatle öyle çok bir baðlantýsý yoktur.

Paris Review’dan çeviren: Kaya Genç

Vâridik, yoðidik., ilk bakýþta bir önceki kitabýn Yaðmur Taþý’nýn devamý gibi görünüyor. Ama bence eksik bir gözlem olur bu. Daha ilk kitabýn Yeis ile Tabanca’daki “Hayat Felsefesi” baþlýklý þiir þöyle bitiyordu:

(...) Hoyrat bir çiçektir
felsefe, koparýrken sen de koparsýn.
Yani, yaþadým mýydý yoksa?

Yeis ile Tabanca, yirmili yaþlarda yazýlmýþtý, Vâridik, yoðidik. ise, kýrklý yaþlarda. Ne oldu Hayat Felsefesi’ndeki sorunun cevabýný mý buldun yoksa?
Cevap, hepimizin içinde. “Issýzlýðý bir elinde, öbür elinde divâný, geçmiþ bir gül saatinde, okunur azala azala.” Benim anladýðým bu. Etkilenmek, özümsemek, içermek, kavramak, her ne ise. Yeis ile Tabanca, belki de benim tek kitabým. Diðer kitaplarýmla, onun çevresinde bir pervâne gibi dönüyorum. Pervâne dediðim, uçan bir böcek. Ateþe yakalanýncaya kadar, yanýncaya kadar devam ederim herhalde. Yirmili yaþlarýmýzda, sen de bilirsin, seninle ayný yaþtayýz, ay farkýyla, nasýl bir yerde, hangi þehirde, neler yapýyorduk! Okullarýmýz farklý da olsa, hep ayný yerdeydik. Hepimiz. Sen de, ben de solcuyduk. Daha ortaokulda. Annelerimiz, babalarýmýz neler hissetti bilmiyorum, ama tahmin edebiliyorum. (Artýk ikimiz de babayýz ya...) Sahi, biz nasýl kurtulduk? Ölmedik ve yirmili yaþlara olgun iki çocuk olarak “düþtük”?
Yeis ile Tabanca’ya dönelim. Benim oradaki derdim, önsöz “Hâtýralar Dükkâný”, ara söz “Þey, Eþya”da, sonsöz, “Tesadüflere Hürriyet! Teferruata Hürriyet!” yazýlarýnda ya da poetikalarýnda çok açýk anlatýlýr. Burada onlarý tekrar analým. Bir gün Ece bana þöyle demiþti: “Niye Yeis ve Tabanca deðil de Yeis ile Tabanca?” Ben de ona “Sen kitabý anlamamýþsýn,” demiþtim. Bilmem anlatabildim mi? Ýngilizcede “and” denebilir belki ama, biz Leylâ ile Mecnûn, Kerem ile Aslý, falan filan, öyle deriz.
Hep gözden kaçmýþtýr, Yeis ile Tabanca’daki þiirlerin önemli bir bölümü, hece ölçüsüyledir. Gazel, sonnet, kaside, mâni, ode, villanelle, koþma, her ne ise, uzar gider, bu biçimleri bilmeyenler var þiir yazanlar arasýnda. Yeni arkadaþlara bakýyorum, ya aþk þiiri yazýyorlar, ya da “siyasi” þiir. Kendilerince. Oysa þiir, þiir olarak doðar. Ya da iner, bilmiyorum. Ha, siyasi yanlarý olabilir, aþka deðinen, arzuya deðinen yanlarý olabilir, o baþka. Þiir, hayatýn ta kendisidir. Ama doðduktan sonra da, uçar gider. Nereye giderse. Bilemeyiz. Þair, artýk yalnýzdýr. Doðurmuþtur ve biter. “Okunur azala azala.” Eti ve ruhu gider.
Velhasýl-ý kelâm: Þiir, acýtarak ve hissederek doðar.
Haydi bir baþka iç-içelikten daha söz edeyim de, belki meraklý bir okura zihin çelici bir yol açar, Yeis ile Tabanca’daki “Fal” baþlýklý þiirinden bir baþka kitabýn Gül ve Telve’ye gidiþ nasýl oldu?
Gül ve Telve, tesadüf ya da bir kaza sonucu doðdu. Bak, yine ayný sözü kullanýyorum: Doðdu. Yaratýldý ya da yazýldý deðil. Ýþ arkadaþým Aslý Bleda bir gün gelmiþti, “Bana fal bakar mýsýn?” diye. “Ýþim var, git baþýmdan Aslý,” dedim, “fincaný oraya býrak, yazýlý olarak veririm.”
Sonra yazdým ve verdim. Sonra ve sonra, çalýþtýðým yerdeki kýzlar baþýma üþüþtüler, “Bana da, bana da bak,” diye. Böyle böyle baþladým. Ýlke olarak erkeklere bakmýyordum. Bilgisayarý da yeni öðreniyorum. Mac Classic. Daktilodan kurtulma zamaný. Yazdýðýn þeyi, deðiþtirebiliyorsun ve yeniden daktiloda yazman gerekmiyor. Ýkisini de saklayabiliyorsun. “Aaa! Bu ne kadar güzel bir icâd,” demiþtim, kendi kendime. Dolayýsýyla fallarý da atmadým. Kimbilir, belki bir gün lâzým olur, öyle deðil mi? Eee, birikti tabii... Farkettim ki, yazdýðým, (baktýðým deðil, zaten bakmýyordum, uyduruyordum) fallar, aslýnda þiir. Aklýma “Fal” þiiri geldi. Yeis ile Tabanca’yý açtým, þiiri buldum. (Þiirlerimi unutmak ya da hatýrlamamak gibi, kötü ya da iyi bir huyum, var. Hiçbir þiirimi ezbere bilmem. Bilmiyorum.) Kökü orda. Nedenini bilmiyorum. Ama “Fal” þiirinde, fincan kýrýlýr, biliyorsun. Telve, ortaya saçýlýr. Belki o fincandaki telveler, Gül ve Telve’ye sýçramýþtýr. Sonra, fallarý belli bir sayýda býraktým. Onlarýn karþýlýklarýný, aynalarýný yazdým. Bu sefer iþin içine, tasavvuf da girdi. Gül ve Telve’deki her fal, birer hayattýr. Fazlasýyla, bir hayatýn da, deðiþik dönemleri. Gerçekten.
Gül ve Telve, zenbille inmemiþtir. Ama zenbil, sýký sýký düðümlenerek ve sabýrla dokunmuþtur, üstü örtülmüþtür. (Zenbili bilmeyen, açsýn sözlüðe baksýn.) Açarsan, “içindekiler” daðýlabilir. Yanlýþ anlaþýlmasýn, Pandora’nýn Çömleði (ya da Pandora’nýn Kavanozu) filan deðil. Yine de bir kadýn kitabý diyebilirim. Büyük bir bölümü, Amerika Ýngilizcesine çevrildi. Herhalde sonbahara doðru çýkar New York’ta.
Yeis ile Tabanca’yla, Gül ve Telve arasýnda Hayal Kumpanyasý var. O kitap, daha çok Yeis ile Tabanca’nýn devamý gibidir. Belki de, ikisi “bir” kitap. Hayal Kumpanyasý, 250 tane basýldý ve Yunus Nadi Ödülleri’nin þiir dalýnda mansiyon aldý. Tasarýmýný büyük bir zevkle Bülent Erkmen yapmýþtý. (Kitabý tasarlarken Bülent bana þöyle bir þey dedi: “Þiir kitabýnda, sayfa numarasý olmaz.” Nasýl hak vermiþtim. Þiir, þiirdir.) O yýl, birinci, ikinci, üçüncü ödülü verilmedi. Sadece mansiyon verildi. Ben de ödülü reddettim. Bir de mektup yazdým: “Demek ki, bu yýl iyi þiir yazýlmamýþ,” mealinde bir þey. Derdim þuydu, bana verilmeyebilir. Ama niye birinci, ikinci, üçüncü yok? Ya da niye var? Bir ne, iki ne, üç ne? Patates mi bu? Bunu sen de yaþadýn, ENKA Kültür ve Sanat Vakfý’nýn þiir ödülünde “mansiyon” aldýn. Melih Cevdet Anday’la birlikte. Orada da birinci, ikinci, üçüncü yoktu. Bunlarý hiç bilememiþimdir. Ya da toyduk. Bazý þeyleri bilmiyorduk ya da bilmezden geliyorduk.
Konu daðýldý. Dediðin doðru, Gül ve Telve’nin anasý, “Fal” þiiridir. Nedenini bilmiyorum. Belki de bilmek istemiyorum.

Baþtan beri, bir þairin en büyük yolculuðunun kendi dili içindeki yolculuk olduðunu biliyorsun. Yaðmur Taþý farklý Türkçelere, belki de Türkçenin, bugün yaþansa da, þimdi bize arkaik gelen ya da hiç bilmediðimiz havzalarýna yapýlmýþ bir keþif yolculuðu gibi geliyor bana... Bu gözleme katýlýr mýsýn?
Bahadýr, biliyorsun iþim icabý, o “coðrafya”ya çok yolculuðum oldu. Özbekistan, Kazakistan, Azerbaycan, Gürcüstan... Farkettiðim, daha baþýndan beri þuydu: “Yolcu” deðilim, “yol”um. Ama yol yok. Belki de yolu yapmaya çalýþtým. Azerbaycan dili, örneðin, þâhâne bir dil. Musikili, âhengi var. Azeriler þarký söylermiþ gibi konuþuyorlar. Zaten dile merakým ortaokul yýllarýndan baþlýyor, düþündükçe, Azerbaycan dili bana Türk dilinden daha mantýklý geldi. Bir aným var Azerbaycan’da, hiç unutamam, iþyerimin þoförü, akþam saat altý filan, her odanýn kapýsýna gidip “Saðol,” dedi. Oradaki Azeri ortaðýmýza sordum, “Biz ne yaptýk ve niye teþekkür ediyor,” diye. (Bu arada Azeri ortaðýmýzýn konuþmasýyla, evinde dalga geçiliyormuþ, bunu da biliyorum. Türklerle fazla içli–dýþlý olduðu için, dili bozulmuþ.) Meðer, “Saðlýcakla kalýn,” diyormuþ. Güzel deðil mi! Bir örnek daha: Güzel sanatlarýn Azerbaycan dilindeki karþýlýðý ince sanat. Yani “fine arts.” Bu da güzel deðil mi! Kendini bilmeyenler, Azerbaycan diliyle dalga geçiyorlar, önce kendilerine baksýnlar. Farkettiðim baþka bir þey de, doðduðum yerin, Bartýn’ýn baþka bir Türkçeyle konuþmasý. “Yabancý”larla mükemmel Ankara ya da Ýstanbul Türkçesi konuþurlar. (Yabancýlar, yani Bartýnlý olmayanlar.) Kendi aramýzda, Bartýn diliyle konuþuruz. Þive deðil, aðýz deðil. Her ne ise, annemin bana þöyle sorduðunu hatýrlarým: “Sen okulda da böyle mi konuþuyorsun?” Cevap: “Yoo...” (A-ah! da diyebilirdim ve terliði yerdim.) Bir vesileyle, Litvanya’nýn Ankara Büyükelçisiyle tanýþtým. Halina Kobeckaite Haným. Karay. (Karaköy semtinin adý Karaylardan gelir. Karaylar, farklý bir Musevi mezhebindeler. Yahudi deðiller. Yine de iþin içinde, ticaret var tabii. Hazar’larla iliþkisi var-yok, hep tartýþýlýyor.) Ýngilizce konuþuyoruz. Karay þiirlerini Türkçede nasýl tanýtabiliriz, filan. Ölmekte olan ve korumaya alýnan bir dil. Yeðeni de yanýndaydý. Kendi aralarýnda Karayçe konuþuyorlar. A-aaa... Bartýn Türkçesi neredeyse! Litvanya nere, Bartýn nere? Kestik Ýngilizceyi, bildiðimiz gibi konuþtuk. Sanki teyzemle konuþuyorum. Sonuçta, bir ana damarýn olduðunu keþfettim. Taþkent’te en sevdiðim þey pazara gitmek ve pazarlýk etmekti. Ana damar, Türkçe. Burada, Daðlarca’yý nasýl anmam: “Türkçem, ses bayraðým benim.” Gerçekten öyle oldu, benim ses bayraðým oldu. Kazak dili biraz çetindir ama onu da kývýrabiliyorsun.
Yaðmur Taþý, bizim kutsal taþýmýz yadadan doðdu. (Bak, Ýngilizcesi jade, yeþim taþý. Fransýzcasý da öyle. Halbuki biz hep övünürüz, baþka dillere yoðurt sözünü verdik, diye. Kim bilir ki, yoðurt aslýnda Moðolcadýr.)
Yaðmur Taþý, bence bir tarih ve sosyoloji kitabýdýr. Þiir kitabý kimliðinde belki. Türkler nasýl daðýlmýþ, nasýl birbirlerine düþman olmuþ, (Azeriler ve Türkmenler, örneðin, birbirlerini sevmezler. Nedeni Hazar denizi. Bu arada örneðin de Ermenicedir, belirteyim.) çil yavrusu gibi daðýlmýþlar! Ben Türkçelerin hepsinde bir güzellik görüyorum. O kitaba biraz da epope gibi bakýyorum. Cesaretim olsa, Orhon alfabesiyle yazardým. Taþ üstüne, yaz yaz, bitmiyor. Hilmi Yavuz’la bir telefon konuþmamýz var. Kitabýn birazýndan haberdar, “Hocam,” dedim, “bu kitap bitmiyor.” O da bana þöyle cevap verdi: “Evlâdým,” dedi, “sen þairsin, akademisyen deðil.”
Yalnýz þu bir gerçek, benim bir derdim var ve onu sadece þiirle ifade edebiliyorum. Deðiþik Türkçeler var. Deðiþik Türkçeler varsa, deðiþik insanlar, deðiþik toplumlar var. Dil, konuþulan ya da yazýlan, insanlarýn yaþama biçimlerini, düþünme biçimlerini de etkiler. Yaðmur Taþý’nda, “Beyoðlu Taþý” þiiri vardýr. Pýrýltýlý, parýltýlý, arkasý sýrla kaplý, elmasa ya da pýrlantaya benzeyen “cam!” Neden Beyoðlu Taþý demiþler? Bir þey hatýrlatýyor mu bu sana?
Dil, ya da Türkçe, Türk insanýnýn tâ kendisidir. Birlikte yaþayan insanlar da bir “þey” oluþturur. (Toplum ya da millet demeye dilim var(a)madý.)

Zardoz: Taþ Tanrý isimli bir film seyretmiþtim, henüz ergenliðimin baþlarýnda. John Boorman yönetmiþti. Sean Connery ile Charlotte Rampling oynuyorlardý. Garip bir filmdi, biraz fütüristik, biraz da mistik... Türkçenin içinde, katmanlarýnda bir þaman gibi geziyorsun da, ne olacak, nasýl adlandýrýlacak bu þimdi?
Sen, zor sorular soruyorsun. Eh, bildiðimiz kadarýyla, þairlikle þamanlýk arasýnda bir þimþek, þer’are var. Ama fay da var, kýrýlma çizgisi. Zardoz’da, tuhaf bir faþizm gözlersin. Ölümsüzler... Kendi aralarýnda oy verip, kendi aralarýndan birinin yaþýndan alýrlar ve kazanýrlar. Yanlýþ hatýrlamýyorsam. Karar verildiðinde birdenbire, yetmiþ, seksen yaþýna gelirsin. Bunu icâd eden bilimadamý da yaþlýlar arasýndadýr. Hepsi ölümü bekler ama ölemezler. Çünkü ölmeyeceklerdir. Bu þuna benziyor: Þimdiki sitelerde, mahalle olmayan yerlerde yaþayan insanlar bir aradadýr, bir arada eðlenirler, yaþarlar, dört çekerler, oysa ki dünya çökmüþtür, bir de insanlar vardýr. Onlarýn bakkallarý, çakkallarý, berberleri, eczaneleri, bankalarý, her ne ise, iþte onlar vardýr. Toplum denen þey de, tam budur iþte. Ýþte o insanlar günümüzde oy kullanýyor ve istedikleri partiyi iktidara getiriyor. Eee? Beðen beðenme. O filmde, Sean Connery’nin ve Charlotte Rampling’in yaptýðý, insanlýðý yeniden kurmak gibi bir þeydi sanki. Bir tür Adem ile Havva hikâyesi. (Hikâye mi, gerçek mi onu da bilmiyorum ya.)
Çürüyen þeyin kokusunu duyuyorum ama elimden bir þey gelmez. Þairlikten baþka. Ülkemdeyim. (Ülkem neyse, ben de oyum.)
Bana kalýrsa, filmdeki en çarpýcý sahnelerden biri þudur: “Beni de öldür, beni de öldür!” Zardoz, çoktan öldürülmüþtür. Öldürülebileceði, öðrenilmiþtir. Kaldý ki, Zardoz, bir tür hokkabazdýr zaten.
Oysa, dünya hepimize yeter. Yeter ki, itinalý olalým. Dikkatli olalým.
Þamanlýk da bu herhalde. Ýþin içine ecza da girer, ot da, otacýlýk da. Türkü söylemek de.
Zardoz’un Wizzard of Oz’dan geldiðini farkeden ne yapar? (Nedense aklýma, güvercin kanadý sözcüklerinden cýmbýzla çekilmiþ Üvercinka kitabý geldi. Cemal Süreya nur içinde yatsýn. Türkçenin sýrlarýna vakýf olan Zaza.)
Bize gereken þeyler, buðday, üzüm, zeytin, su, süt, çeþitli yemiþler, vesaire. Petrol deðil.

Senin “kitap” yapmayý sevdiðini biliyorum. Yazarken, kurarken, açýk uçlu da olsa, hep bir yapý kurarsýn. Her kitabýnýn da üzerinde ince ince çalýþýrsýn... Böyle yapýnca ne oluyor ki?
Ben aklýma geldikçe þiir yazýp, onlarý biriktirip, sonra kitap yapmýyorum. Daha doðrusu yapamýyorum. Ben, mimarým. Belki yetiþtirilme biçimimden, belki de büyük bir kitaba gitme isteðimden. Kitaplarýmý da hep bir fasikül olarak görüyorum. Operanýn opuslarý, parçalarý yani. (Bak, nedense Latin diline ihtiyaç duyduk.) Aslýnda, opera benim. Naçizane bir insan. Yukarýdaki de görüyordur. Onun verdiklerini, bir araya getirmeye çalýþýyorum. Kolay da deðil, ha! Yukarýyý da çözebilmiþ deðilim. Yukarýdaysa, niye aþaðýya inmiyor? En azýndan bir bardak su veririm. (“Bir bardak su ver, yeter.”)

“Seyrelttiðini” düþünüyorum. Ýlk kitabýndan Vâridik, yoðidik.’e geldiðimde, peþpeþe bir okumayla izlediðimde, giderek seyreltiyorsun þiirini. Sýfatlar azalýyor. Dizeler kýsalý
yor. Þiirlerin uzunluðu da... Etkiyi ve çaðrýþýmý yoðunlaþtýrmak mý amacýn, yoksa þiirin kendinden baþka bir þey olmamasý yönünde bir gayret mi bu?
Eee, þiir, þiirdir. Belki deðiþiyordur. Geçenlerde bir arkadaþýmdan duydum: Bir internet sitesinde on altý bin þair varmýþ. Türkiye’de. Hoppalaaa! Biraz kurcaladým siteyi, babamýn anneme yazdýðý þiirler daha iyi. (Evlenmeden önce yazmýþ, onu tavlamak isterken. Eh, iþe de yaramýþ, ben ve iki aðabeyim doðdu. Ýyi ki.)
Ben, Türkçeye âþýðým. Türkçelere de âþýðým. Dil yoksa, biz yokuz. Buna inanýyorum. Ýþ de yok, aþ da yok, aþk da yok, arzu da yok, baþýný sokacaðýn yer de yok. Ýstediðin kadar çoðalt. Kýsacasý hayat yok. Dil, insanlara verilmiþ en önemli melekedir. (Cinlerin ve hayvanlarýn konuþmalarýný da, bu arada, anlamak isterdim. Cin var mý, onu da bilmiyorum. Ama Çin var. Harf kullanmýyorlar. Zapta geçsin.)
Vâridik, yoðidik.’i bir Türkçe Hayat Bilgisi ders kitabý gibi düþündüm. Bütün Türkçelerde anlaþýlsýn. Bu bir. Herkes anlasýn. Bu iki. Anlamayan anlamasýn. Bu üç.
Ne var ki, o kitap karmaþýktýr. Hepimiz ne kadar karmaþýksak. Hepimizin hayatý. Hepimiz dili kullanýyoruz, dilin içinden bazan çekinerek çekersin, bazan yaratýrsýn, bazan abartýrsýn. Örneðin, “Ver gazý, ver gazý!” nereden çýktý? Eh, çýkmýþ. Hepimiz insanýz. Nasýl yaþýyorsak, öyle konuþuruz.
Belki tekrar söylüyorum: Dil, hayattýr. Nasýl söylenirse söylensin, yazýkla, bedenle, bakýþla, gözlerle, ellerle, düþmeyle, hayatla, ölümle, duruþla, varoluþla, ruhla... (Yazýk, Rusça dil demek. Ayný Türkçede olduðu gibi, hem aðzýmýzýn içindeki organ, hem de konuþmaya, anlaþmaya yarayan sistem. Ýngilizcede tongue ve language ayrý þeyler. Niye, bilmiyorum.)
Dil, insana dar gelirse, yürür. Yürümeye baþlar. Belki de koþmaya.
Þiir de öyle.
Þiir de, koþmaktan gelmez mi?
Belki de sadece “A!” Demek isterdim. Belki de, bu ses yeter. (Ama ünlem koyduðuma göre, demek ki yetmiyor. Çünkü “A-aaa...” da baþka.)

Sartre’dý yanýlmýyorsam, þu mealde bir þey söylemiþti; “Þair bazý kelimeleri yan yana getirdiðinde bir görünüm yarattýðý sanýlýr, oysa o yeni bir nesne yaratmýþtýr.” Aklýmda kaldýðý gibi yazdým. Yaðmur Taþý ile Vâridik, yoðidik.’e bakýyorum da, ritmi artýk dizenin kendi içindeki iniþ çýkýþlar, yakýn uzak iliþkileri ve ses deðerleriyle deðil, ya fiil zamanlarý ya da kelimelerin çaðrýþým ve týnýlarýyla saðlamaya baþladýn. Bu yeni bir þey mi sence?
“Mimarým,” dedim. Bir yapý oluþturmaya çalýþýyorum. O yapýnýn içinde, insanlar otursunlar, yemek yesinler, seviþsinler, doðsunlar, doðursunlar. Bu yapýyý oluþturma isteði, belki de dünyayý anlama isteði. Anlamak, dedim, ama o sözdeki geniz n’sini yazýda yansýtamýyorum, zihinle ilgili bir hâl.
Kýr Aðý kitabým, benim ilk kitabýmdýr aslýnda. Lisedeyken yazmýþtým. Yeis ile Tabanca’ya baþladýðýmda, o kitabý görmezden geldim. Ýçindeki þiirleri de. Sonra baktým ki, onlar þiir ve kitap da kitap. Peki, çýktý. Bir þair arkadaþým, “Sen sadece bir harf yazsan, o da þiir olabilir,” demiþti. Ben de “Saçmalama,” demiþtim. Saçmalamasýn, çünkü ben dünyayý anlamaya çalýþýyorum. Bozuyorum, çatýyorum, bozuyorum, çatýyorum, kýrýyorum. Hepimiz, insanýz sonuçta. Üstüne basarak söyleyebilirim ki, dil bir yýlandýr. (Kobra mý, deðil mi, artýk bilemem.) Ne var ki, tatlý söz de yýlaný deliðinden çýkarýr. Sonra yýlana ne olur, bak, onu da bilemem.
Bana kalýrsa, Homeros’tan, Gýlgamýþ Destaný’ndan, William Shakespeare’den, Yunus Emre’den, Dante’den, say istediðin kadar, bu yana, þu yaþadýðmýz zamana kadar, hiçbir þey yeni deðildir. Kimse kendini aldatmasýn.
Önemli olan þey, yazarken haz duyup duymadýðýndýr. Ya da, dilin belini getirmek.
Ben, Yunus’ta ne gördüysem, onu yaptým. Hep yapmaya çalýþtým. O, dilini ne kadar biliyorsa, ben daha azýný biliyorum. Bildiðim, bu. Göz kýrpma da bir iletiþim biçimidir ama aktaramazsýn, yazýya dökemezsin.
Bir þey söyleyeyim, bir sesi yazýya dökemedim. Türkçede var, baþka dillerde bildiðim kadarýyla yok. “Cýk.” (Ancak böyle yazýlabilir herhalde.) Yaðmur Taþý’nýn ilk adý bu ses idi. Bak, harf demedim, sözcük demedim. Ama yine dile ihtiyacýn var. Organ olan dil. Bir dilsiz (aslýnda dili var ama konuþamýyor, diyelim, çünkü tad alabiliyor), yazamadýðým o sesi çýkarabiliyor. “Cýk!” Yeter mi?

Bir baþka gözlem ya da okuma diyelim; son iki kitaptaki þiirlerin çoðu bir anýt-taþ’a, veya bir kitâbeye yazýlabilirmiþ gibi geldi bana... Bir tür balballar dikme iþi... Bozkýra, uçsuz bucaksýz bir düzlüðe, aralarýnda hayli mesafe konarak býrakýlmýþ bir dizi kitâbe... Türkçenin, Türkçelerin farklý coðrafyalarýndan kimi iþaretler de var burada... Bu iki kitap, bir tür “kitâbeler” kitabý olarak da adlandýrýlabilir mi?
Kesinlikle. Balballar da doðru bir benzetme. Balballar, daðýnýk ve düzenlidir. Saðdan, soldan, aþaðýdan, yukarýdan, istediðin gibi oku. Vâridik, yoðidik.’e, herhangi bir sayfadan baþlayabilirsin. Ya da baþlamazsýn. Bir sayfayý açar ve sadece orayý okursun, ya da oradaki bir sözü. Bu kitabýn, varlýðýn ve dilin birlikteliðini sorguladýðýný düþünüyorum. “Vâridik, yoðidik.”te, Orhon iþaretleriyle yazýlmýþ söz, amdýr. Hepimizin çýktýðý yer. Bütün insanlarýn çýktýðý yer. Þimdi kelimesi de amtýdan gelir. Amtýnýn kökü de amdýr. Böylesine hayat dolu bir sözün, binlerce yýl sonra ne hâle geldiði ortada. Ya tabu sözü olarak görülüyor, ya da sadece küfürlerde kullanýlýyor. Giderek, þunu da söyleyebilirim o zaman, böylesine kývrak, dilini yayan, diliyle egemenlik kuran, dilini bir lingua franca, ticaret dili yapan insanlarýn, bugün geldikleri yer de öyle. Þiddet, ya da küfür. Saygýsýzlýk, bencillik. Ya da gelmedikleri yer. Bana kalýrsa, geldikleri yer de, yer deðil. Çünkü öyle bir yerin tanýmý yok. Yiyip içip yatýyoruz sadece. Zihin fukaralýðý had safhada. Bu fukaralýk da, her türlü iletiþimin ve yönlendirmenin yoluyla, tetikleniyor, katlanýyor ve ivme kazanýyor. (Þimdi ivme ne diyeceksin, acceleration. Yoldan on altý yaþýnda bir çocuðu çevir ve sor, ne demekmiþ bakalým ivme...)
Yani Bahadýr, nereden geldik, nereye gidiyoruz, biz kimiz gibi sorularý taþýyan kitaplar, Yaðmur Taþý da, Vâridik, yoðidik. de. Benden böyle þiirler beklenmiyordu, birçok arkadaþým þaþýrdý. Rahmetli Mehmet Günsür, Yaðmur Taþý’ný resimlemeye kalkmýþtý, bir þey diyemedim. Çok da güzel þeyler yaptý. Sonra, ona, “Memo, ben resim filan istemiyorum,” dediðimde, on gün filan küsmüþtü bana. Yaðmur Taþý’ný çýkmadan önce Sencer Divitçioðlu’na vermiþ Mehmet. Sencer Hoca, “Ben þiirden anlamam,” demiþ, Mehmet de, “Aðabey, bi’ oku,” demiþ. Sonra dört sayfalýk bir mektup geldi Sencer Hocadan. Ha, anladým ki kitabým anlaþýlmýþ. Ece Ayhan gibi söylersem, “Benim meramým baþka!” Anlayana. Kuþ, böcek, deniz þiiri yazmýyorum. Entellektüel bir þiir de yazmýyorum.
Kitâbelere tekrar gelirsek, Orhon Kitabelerini okumamýþ, Göktürk Kitâbelerini okumamýþ, “Aprýn Çor Tigin, niye ders kitaplarýnda yok?” sorusunu sor(a)mayan insanlarla iþim yok. Artýk her þey bilinsin. Kristal kýrýldý. Yapýþtýrýlamaz. (Porselen yapýþtýrýlabilir oysa ki.)
Ben Yaðmur Taþý ile Vâridik, yoðidik.’in hayli “yeni” bir tavýr olduðunu düþünüyorum... Kimileri “yeni”nin sadece biçimden geçtiðini düþünüyorlar þu sýra... Oysa mevcut araçlarýn tükenmeyen imkânlarýnýn yoklanmadan, bu kolaylýða sýrt dayamanýn öyle matah bir þey olmadýðý açýk... Türkçe ve Türkçelerin havzalarýndaki bu yolculuk sürecek mi, yoksa bir ara durak, bir iþâret miydi sadece bu?
Bana el verenler belli. Ahmed Hâþim, Yahya Kemal (Ahmed Agâh da diyebiliriz), Âsaf Hâlet Çelebi, Behçet Necatigil, Oktay Rifat (ki þiir yazmaya kýrkýndan sonra baþlamýþtýr), William Butler Yeats, Osip Emilyeviç Mandelþtam, hâlâ þiir yazan arkadaþlarým. Onlarýn yaptýklarýna bakarsak, bu yolculuðun nereye gideceðini, yolcunun kim olduðunu, yolun ne menem bir þey olduðunu, az çok kestirebiliyorum. Ama kestirebiliyorum. Ýnan ki bilmiyorum. (Türkiye’de hiçbir þey bilinmez. Her þey gökten iner. Öyle zannederler. Zannederiz.) Sadece Türkçenin çok güçlü bir dil olduðunu biliyorum. O yüzden, hokkabazlýk yapmaya gerek de yok. Eskiden, “Þiir dörtgendir,” diyordum. Þimdi demiyorum. Þiir adlarý üzerine, sözgelimi, çok düþünmüþümdür, “Þiir adý, þiire dahil midir, deðil midir,” diye. Artýk öyle düþünmüyorum, þiirin adý, þiirin içinde de olabilir. Ya da þiir, adýyla baþlamayabilir. Belki þiirin altýna kendi imzamý, adýmý, her ne ise, koymam artýk. Anonim olmak istiyorum. Ama pasaportumda meslek hânesinde author yazýyor. Bu da bir çeliþki.